ابن خلدون، معمار علم جدید فلسفه تاریخ

ابن خلدون، معمار علم جدید فلسفه تاریخ

از متفکرانی که نظرات آنها آثار و دامنه گسترده‌ای در علوم و اجتماع بشری بر جا گذاشت، نظریه‌پرداز قرن‌های هشتم و نهم هجری قمری، ابن خلدون است. این عالم اجتماعی در رمضان سال ۷۳۲ هجری در تونس متولد شد و به سال ۸۰۸ قمری در قاهره درگذشت.

«مقدمه ابن خلدون» در اوایل قرن نوزدهم میلادی خاورشناسان غربی را متوجه نبوغ خود ساخت و به همین دلیل، نظرات و آرای او را مورد تحقیق قرار دادند. بخشی از زندگی وی که متعلق به یکی از خاندان‌های حاکم «اندلس» است، در امور وزارت و سیاست سپری شد. هنگامی که دولت موحدان منقرض و وضع اندلس نابسامان شد، خانواده او از آن شهر مهاجرت کردند. در هفده سالگی پدر و مادر وی یکباره هنگام شیوع وبای بزرگی که سراسر مشرق و مغرب عالم اسلامی را فرا گرفت، درگذشتند. عصری که ابن خلدون در آن می‌زیست(نیمه دوم قرن هشتم هجری قمری) دوران تطور و انقلاب، یعنی عصر رنسانس و نوزایش و تغییرات در اروپا و دنیای متمدن آن زمان بوده است.

ابن خلدون با دگرگونی‌های دوران خود و گذشته دنیای عربی یعنی مغرب و مشرق آشنا بود. در آن زمان و از لحاظ جغرافیایی، کشورهایی را که میان مصر و اقیانوس اطلس واقع بود، مغرب می‌گفتند، و مصر و ممالک عربی زبان پس از آن از قبیل عراق و سوریه و حجاز را مشرق می‌خواندند. او در مغرب عربی در دوران فرمانروایی دولت موحدان، به مدت یک ربع قرن در گرداب سیاست فرورفت. در مشرق عربی یعنی بر مصر و ممالک حجاز و شام در آن روزگار، ممالک مصر از غلامان ترک سلطنت می کردند. ابن خلدون ۲۴ سال اواخر عمرش را در مصر گذراند و سپس از آنجا، به دلیل فتنه‌ها و آشوب‌ها و از دست رفتن آرامش زندگی‌، از سیاست خارج شد و به همراه خانواده‌اش در قلعه سلامه رحل اقامت افکند و به کار مطالعه و تحقیقات علمی پرداخت. در این قلعه که بر فراز کوهستان بلندی بنیان نهاده شده و از شهرها به دور بود، به مدت ۴ سال اقامت گزید و به اندیشه و تأمل فرو رفت و به تالیف و نوشتن تجربیات خود دست زد. او مقدمه معروفش را در تاریخ و علوم جامعه‌شناسی، در تنهایی و انزوا در این قلعه دور افتاده آغاز کرد. او پس از انزوا در قلعه، به تمام معنی مرد میدان دانش و اندیشه شد و یکی از بزرگترین آثار علمی و تاریخی عالم اسلام در فلسفه تاریخ و جامعه‌شناسی را بنیان نهاد.

مقدمه ابن خلدون در شیوه تحقیق، متاثر از ابوریحان بیرونی و مروج‌الذهب مسعودی و در زمینه اطلاعات و بررسی دوران ها و اخبار، از تاریخ طبری تاثیر پذیرفته است.جامعه‌شناسی مطالعه زندگی اجتماعی انسان و موضوع مطالعه، رفتارهای انسان در مقام موجودات اجتماعی‌ است. آزمایشگاه اصلی جامعه‌شناسی، همانا جامعه است و به مشاهده تاکید

می ورزد و با این شیوه، واقعیت اجتماعی را درمی‌یابد. پس از تحولات اجتماعی گوناگون، دنیای تاریک قرون وسطی فروریخت و جهان نویی که به تجدد و تکامل اعتقاد دارد، پدید آمد. جهان نو جهان کاوش و تجربه، جهان علم بود. این تحول از۴۰۰ سال پیش از اکنون آغاز شد. علوم اجتماعی با مشخصات یادشده، نیز از این تغییرات برکنار نماند و روش‌های علمی‌تری را به کار بست. در نتیجه، علمی که جامعه‌شناسی نام گرفت و محور سایر علوم اجتماعی شد، به بار آمد. امروزه بسیاری از محققان تاریخ و فلسفه بیان می‌کنند که این علم بیش از ۴۰۰ سال زودتر، توسط عبدالرحمن بن خلدون مورد تحقیق علمی و شناخت قرار گرفته است.ابن خلدون به طور آشکار مدعی شده است که علم جدیدی را تاسیس کرده و اصطلاح «علم عمرانی» را بر آن گذاشته است. در علل بیرونی شکل‌گیری پیدایش این نظریه، حمله مغول و بیماری طاعون و برخورد بربر و اعراب که موجب کاهش سطح تمدن و سلطه دولت اسلامی شد، بسیار تاثیرگذار بوده است.در روش تاریخی، ابن خلدون با مطالعه در روند حکومت‌های اسلامی، بخش اعظم اطلاعات مورد نیازش را جمع آوری می‌کند. او میان صورت و محتوای تاریخ یا ظاهر و باطن تاریخ تفاوت می گذارد. در تعریف تاریخ می نویسد: «[تاریخ] در باطن، اندیشه و تحقیق درباره حوادث و مبادی آنها و جستجوی دقیق برای یافتن علل آنهاست و علمی است درباره کیفیات وقایع و موجبات و علل حقیقی آنها و به همین سبب تاریخ از حکمت سرچشمه می گیرد و سزاست که از دانش‌های آن شمرده شود.» منظور ابن خلدون از باطن تاریخ، اندیشیدن، تحقیق، درک علل حوادث و درک قوانین آن است، مبنی بر اینکه این حوادث به طور کور و بی نظم و ترتیب واقع نمی‌شود. و منظور او از «تاریخ از حکمت است» این است که شناسایی اشیا و حوادث تاریخی یک رشته وقایع تصادفی نیست که مورخ آنها را سرهم بندی کرده باشد، بلکه در ایجاد آنها، اراده و روحی حاکم است که حوادث و اتفاقات را به پیش می برد و منبع آن ، عقل است. اطلاعات شماره ۲۶۴۴۶

داریوش گردی

ایمیل گفته ها و نوشته ها(ویژه خوانندگان) neveshteh@ettelaat.com

تمام حقوق این سایت برای © 2017 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی