صدسال با دارالمعلمین (مهدی محقق)

مهدی محقق

 

به مناسبت دهم بهمن ماه سالروز تولد استاد دکتر مهدی محقق
حدیث نعمت خدا
الهه غلامی ـ عضو هیأت علمی دانشگاه فرهنگیان

اشاره: بی هیچ تعارفی، استادِ خلیق و خلاق و فروتن، آقای دکتر مهدی محقق از معدود کسانی است که توانسته است میان سنتهای متفاوت علمی و روشهای متنوع تحقیق و پژوهش و نیز نسلهای مختلف ایران و بیرون از آن، پلی دلپذیر و مستحکم بزند که بعید است دیگر کسانی همچون او را بیابیم و ببینیم. با شادباش تولد استاد، از خداوند بزرگ برای ایشان عمری دراز و پربار و آکنده از سلامت و توفیق آرزومندیم.
نخستین زندگینامه و کتابنامه دکتر مهدی محقق در سال ۱۳۶۸ به مناسبت شصتمین سالروز تولد ایشان که با همت والای استاد بهاءالدین خرمشاهی برگزار گردید، به قلم دکتر محقق تحریر و در محقق نامه به چاپ رسید. استاد در پیشگفتار این کتاب با اشاره به آیه کریمة «و أمّا بنعمة ربّک فحدّث»، در خصوص نگارش شرح حال خود می‌نویسند: «خواستم نعمت‌‌هایی را که خداوند به من ارزانی داشته، بازگو کنم…» ‏
اکنون در آستانه هشتاد و نهمین سال زندگی پربرکت دکترمحقق، ضمن آرزوی سلامت و توفیق برای ایشان و همه دانشمندان و بزرگان این مرزو بوم، «حدیث نعمت خدا یا زندگینامه دکتر مهدی محقق» تقدیم علاقه‌مندان فرهنگ و ادب فارسی به‌خصوص بزرگواران اهل اندیشه و قلم می‌گردد. ‏
مهدی محقق، نویسنده، ادیب، فقیه، مصحح و شارح کتب فلسفی، طبی و یکی از نوادر سرزمین ما، در دهم بهمن ماه ۱۳۰۸ در مشهد مقدس در خانواده‌ای روحانی چشم به جهان گشود و سالهای متمادی عمر خود را در مسیر اعتلای فرهنگ و ادب فارسی گذراند. پدرش ـ مرحوم شیخ عباسعلی محقق خراسانی ـ از وعاظ مشهور و از مبارزان دوران پهلوی، نخستین معلم و راهنمای او بود و دکتر محقق بارها از او به نیکی یاد کرده است، از جمله در مراسم بزرگداشت پدر در سال ۱۳۸۲در انجمن آثار ومفاخر فرهنگی گفت:‏
‏«تا آنجا که به یاد دارم، آن بزرگوار به هیچ عنوان بدون مطالعه و آمادگی به منبر نمی‌رفتند. سخنرانی‌های ایشان بسیار مفید بود. همیشه در پای منبرشان عده‌ای را می‌دیدم که در حال یادداشت‌برداری هستند. سخنرانی‌های واعظ خراسانی از جهت فنی و علمی بسیار مرتب و منظم بود و تسلط خوبی بر تفسیر و حدیث داشت. من فکر می‌کنم یکی از دوره‌های پربار سخنرانی در منابر، سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۲۵ است. البته این پربار بودن در آن زمان به این دلیل بود که در سالهای پیشتر به دلیل وجود خفقان، علما در خانه به مطالعه می‌پرداختند و زمانی که توانستند سخنرانی کنند، سخنرانی‌های آنها پربار بود.»
مهدی محقق کلاس اول و دوم ابتدایی را در مشهد در مدارس علمیه و معرفت گذراند و در پی واقعه خونین مسجد گوهرشاد و دستگیری و زندان پدر در تهران، در سال ۱۳۱۷ همراه خانواده به تهران نقل‌مکان کردند و تحصیلات خود را ادامه داد. ‏
تحصیلات حوزوی
از سال ۱۳۲۳ شروع به تحصیلات حوزوی کرد و در سالهای ۱۳۲۶ و ۱۳۲۷ برای استفاده از محضر استادان بزرگی نظیر مرحوم ادیب نیشابوری و حاج میرزااحمد مدرس به مشهد برگشت و در مدرسة نواب اقامت گزید. محقق از سالهای تحصیل در حوزه علمیه مشهد به‌ خوبی یاد می‌کند و این ایام را بهترین سنین زندگی خود می‌شمارد. در همین ایام از محضر علمی بزرگانی که اهل تقوا و فضیلت بودند و به قصد زیارت به مشهد می‌رفتند، از جمله مرحوم شیخ محمدحسین کاشف‌الغطاء و مرحوم شهرستانی و مرحوم سیدنورالدین شیرازی بهره‌مند شد و پس از تکمیل تحصیلات حوزوی در مشهد و تهران، در سال ۱۳۳۰موفق به اخذ درجة اجتهاد از آیت‌الله کاشف‌الغطاء و آیت‌الله‌العظمی محمدتقی خوانساری گردید و در همین زمان مدرک لیسانس دانشکده علوم معقول و منقول را از دانشگاه تهران گرفت.
اما این پایان دوران کسب علم او نبود و در سال ۱۳۳۰برای اخذ لیسانس دوم که منتهی به دکتری هم می‌شد، وارد دانشکده ادبیات دانشگاه تهران گردید و در همین ایام به توصیه آیت‌الله کاشانی وارد وزارت فرهنگ شد و به تدریس در دبیرستان ابومسلم واقع در بازارچه شیخ ‌هادی پرداخت. ‏
سال ۱۳۳۸ پس از دفاع از رساله دکتری خود با عنوان «تحقیق در دیوان ناصرخسرو» به راهنمایی دکتر محمد معین و در حضور دکتر ذبیح‌الله صفا و استاد سعید نفیسی موفق به اخذ درجة دکتری در‎ ‎رشته زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران گردید و سال بعد پس از موفقیت در آزمون دانشیاری، به عضویت هیأت آموزشی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران درآمد و در کنار استادان برجسته‌ای نظیر مرحومان: پورداوود، صادق کیا، امیرحسین آریان‌پور، دکتر شفق، محمدامین ریاحی، سیدجعفر شهیدی، عبدالحسین زرین‌کوب و… به تدریس پرداخت وپس از گذشت سالها تدریس در دانشگاه تهران یا انجمن آثار و مفاخر فرهنگی کشور، بسیاری از اساتید خود از جمله آیت‌الله کاشف‌الغطاء و آیت‌الله خوانساری، آقا شیخ محمدتقی آملی و بدیع‌الزمان فروزانفر را مورد تجلیل قرار داد. ‏
در سالهای ۱۳۳۸و ۱۳۳۹که تدریس و تحقیق، جزئی از زندگی دکترمحقق شده بود و هر روز برگی زرین بر دفتر دانش و تجربه او افزوده می‌شد، به دنبال بازنشستگی استاد سید جلال‌الدین محدث ارموی مسئول نسخ خطی کتابخانه ملی، این مسئولیت خطیر به دکتر محقق واگذار شد و تقریبا مدت دو سال در این بخش فعالیت کرد. ‏
در سال ۱۳۴۰ با توجه به تسلط محقق به زبان و ادبیات عرب و علوم اسلامی، از طرف دانشگاه لندن برای تدریس در دانشکده زبان‌های شرقی دعوت شد. تدریس در دانشگاه لندن فرصت خوبی برای تسلط یافتن در زبان انگلیسی بود؛ زیرا لازم بود قبل از تدریس، متون فارسی را به زبان انگلیسی ترجمه و تفسیر کند.‏ استاد محقق دو سال در لندن از مصاحبت دانشجویان ایرانی برجسته‌ای همچون مرحوم احمد تفضلی و پروفسور سرکاراتی و مهرداد بهار برخوردار بود. ‏
در سال ۱۳۴۲پس از بازگشت از لندن، به تدریس در دانشگاه تهران پرداخت و در هشتم آذر ماه همین سال با فرزند مرحوم عبدالحسین مسعود انصاری سفیر ایران در کشورهای مختلف، خانم دکتر نوش‌آفرین انصاری عضو علمی کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران ازدواج کرد که ثمرة آن دو فرزند با نامهای عباس و هستی است. البته بعدها محمود و نرگس به جمع این خانواده پیوستند.‏ بانو نوش‌آفرین انصاری به دلیل زندگی دیپلماتیک پدرشان، به زبان‌های انگلیسی و فرانسه کاملاً مسلط بود و در کنار دکتر محقق که به زبان فارسی و عربی تسلط کامل داشت، زوج علمی خوشبختی را تشکیل می‌دهند.
فعالیت‌های علمی‏
در طی سالهای ۱۳۴۳تا۱۳۴۴قبل از سفر به کانادا، کتاب‌های «السیره ‌الفلسفیة» رازی، «تحلیل اشعار ناصرخسرو» و «لسان‌التنزیل» را منتشر ساخت. در سالهای۱۳۴۷ـ ۱۳۴۴و ۱۳۵۷ـ ۱۳۵۵ و ۱۳۶۱ـ ۱۳۶۰ در دانشگاه مک‌گیل کانادا به تدریس فلسفه و کلام و عرفان اسلامی پرداخت و در سال ۱۳۴۷ شعبه «مؤسسه مطالعات اسلامی» آن دانشگاه را در تهران تأسیس کرد و نتیجة آن، نشر متجاوز از شصت اثر نفیس در زمینه‌های مختلف علوم اسلامی است که با همکاری متجاوز از سی تن از استادان داخل و سی تن از استادان خارجی در دو مجموعة «سلسله دانش ایرانی» و «تاریخ علوم در اسلام» فراهم آورد و به جامعة علمی تقدیم داشت. ‏
در سال ۱۳۵۳ به عنوان رئیس «انجمن استادان زبان و ادبیات فارسی» برگزیده شد و با استفاده از امکانات مؤسسه مطالعات اسلامی، ده اثر به استادان آن رشته تقدیم داشت و نیز در همین سال به عنوان عضو هیأت امنا با «انجمن فلسفه» همکاری کرد و در نشر آثار علمی دانشمندان شیعی ایرانی به وسیلة آن انجمن در این توفیق علمی سهیم گردید.
پس از بازنشستگی، سالی سه ماه در کانادا به مدت پنج سال تدریس کرد و پس از آن، پنج سال در مؤسسه بین‌المللی اندیشه و تمدن اسلامی مالزی به عنوان «استاد ممتاز فلسفه اسلامی» به تدریس و تحقیق اشتغال ورزید و نشر مجموعه‌ای از متون و تحقیقات در زمینه علوم اسلامی را بنیان نهاد که تاکنون دوازده مجلدش به وسیله آن مؤسسه در تهران و کوالالامپور در مجموعة «اندیشه اسلامی» منتشر شده است.‏
همچنین به دعوت دانشگاه آکسفورد، سالی یک ماه در آنجا به تحقیق و مطالعه درباره تاریخ پزشکی اشتغال داشته و برخی از استادان را در راهنمایی رساله‌های دکتری در زمینه علوم اسلامی یاری کرده است.
استاد محقق پس از انقلاب اسلامی، به ریاست دانشکده دماوند منصوب شد و بعد از آن در سال ۱۳۶۱ سازمان «دایره‌المعارف تشیع» را پایه‌ریزی کرد و همچنین پس از انتصاب به عضویت هیأت امنای «بنیاد دایره‌المعارف اسلامی» در سال ۱۳۶۲، مدت دو سال به عنوان مدیرعامل، آن نهاد را سازمان داد و اداره کرد. ‏
چهره ماندگار
در سال ۱۳۷۹موفق به دریافت «نشان دانش» و در سال ۱۳۸۰برنده «جایزه پیشکسوتان» و نیز در همان سال به عنوان «چهره ماندگار» شناخته شد. ‏
در سال ۱۳۸۲ «نشان درجه یک ادب فارسی»، در سال۱۳۸۴ لوح تقدیر ویژه هشتمین دوره «جایزه انجمن ترویج علم ایران»، در سال ۱۳۸۷ لوح تقدیر و جایزه دومین «جشنواره فارابی» به عنوان «مفاخرپژوه برجسته»، در سال ۱۳۹۰ از طرف بنیاد ملی نخبگان عنوان «استاد برجسته» جایزة مرحوم علامه طباطبایی را دریافت نمود. ‏
استاد کوشای ما بعد از بازنشستگی، ضمن راهنمایی دانشجویان در تحریر رساله دکتری زبان و ادبیات فارسی دانشگاه تهران، در دوره‌های فوق‌لیسانس و دکتری دانشگاه‌های مشهد و اصفهان و امام صادق(ع)، الزهراء(س)، تربیت مدرس، تربیت معلم و دانشگاه آزاد اسلامی کرج به تدریس و راهنمایی دانشجویان دوره فوق لیسانس و دکتری همت گماشت. ‏
دکتر محقق در حال حاضر مدیر «مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه تهران‌ـ دانشگاه مک‌گیل»، رئیس هیأت امنای «انجمن آثار و مفاخر فرهنگی»، مشاور علمی و عضو هیأت امنای «بنیاد دایرة‌المعارف اسلامی» و عضو «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» است. وی همچنین عضو ایرانی «فرهنگستان زبان و ادب مصر» است و در فرهنگستان‌های اردن، سوریه، هند و «مجمع بین‌المللی فلسفه در قرون وسطی» و «مجمع بین‌المللی تاریخ پزشکی» نیز عضویت دارد. ‏
بزرگداشت عالمان
دکتر محقق بارها به دانشجویان در مورد مقام و منزلت استاد و معلم، توصیه نموده است و خود در دانشگاه تهران یا انجمن آثار و مفاخر فرهنگی کشور، بسیاری از استادان از جمله: آیت‌الله جوادی ‌آملی و آیت‌الله حسن‌زاده ‌آملی و استاد میرزاابوالحسن شعرانی، آیت‌الله سیدکاظم عصار، دکتر محمد معین، استاد بدیع‌الزمانی کردستانی، بانوان: توران میرهادی، دکتر نوش‌آفرین انصاری که تخصص کتاب کودک دارند، و بسیاری دیگر از بزرگان علم و فرهنگ ایران و جهان اسلام را مورد تجلیل قرار داده است و به یاری جمعی از دانشوران، کتابچه مستقلی درباره هر کدام از آنها به چاپ رسانده است که در کل دانشنامه‌ای از عالمان و محققان معاصر است. ‏
دکتر محقق در مورد ارتباط استاد و دانشجو معتقد است: «یکی از سنتهای علمی فراموش‌شده، ارتباط میان استاد و دانشجوست، غافل از اینکه در کشور ما علم و اخلاق و دین بر پایه رابطه میان معلم و متعلّم و مراد و مرید و امام و مأموم بوده است. استادی بازنشسته می‌شود و پس از آن دو یا سه دهه عمر می‌کند و هر روز از محلی که سی سال درس داده، عبور می‌کند، درحالی که یک بار از او خواسته نمی‌شود که بیاید راز توفیق و پیشرفت خود را برای دانشجویان بازگو کند تا آنان سیرة علمی و عملی او را اُسوه خود قرار دهند و یا کوششی به عمل نمی‌آید که بزرگان دین و دانش و اخلاق به وجه مطلوب به نسل جوان و دانشجو معرفی گردند. وقتی ما اُسوه‌ها و الگوها را از چشم جوانان خود دور داریم، آنان الگو و اُسوه‌های نامناسب را از بیرون مرزها برای خود می‌یابند و کار به آنجا می‌رسد که ما فریاد به عرش بر می‌داریم که: جوانان ما مورد هجوم غرب قرار گرفته‌اند‎!‎
سنتهای علمی ما چنان به باد فراموشی سپرده شده که هرگاه دانشمندی از این جهان چشم برمی‌بندد، ما با سربلندی از‎ ‎آن دانشمند با تعبیر «بدون جانشین» یاد می‌کنیم، درحالی‌که اظهار این تعبیر، اقرار به افول و انحطاط علم و اعتراف به خفت‎ ‎و سرشکستگی علمی و فراموش کردن سنت گذشته خود است؛ زیرا دانشمندان گذشته ما صریحاً می‌گفتند دانش باید همواره‎ ‎روی به فزونی و تزاید داشته باشد. ‏
محمد ابن زکریای رازی هزار و صد سال پیش گفت: «علوم باید دائما در پیشرفت و کمال باشند و اگر استادی در زمانی دراز به نتیجه‌ای علمی رسیده، شاگرد او باید در زمانی کوتاه آن را دریابد و بازمانده زمان را صرف تکمیل آن علم کند، و همین سبب می‌شود که همیشه شاگردان عالم‌تر از استادان باشند. بر پایه همین سنت بود که قطب‌الدین شیرازی در یکی از آثار خود می‌گوید: «زیان‌آورترین عبارت برای علم و دانش جمله «ما ترک الاوّلُ للاخر شیئاً» است،‌ یعنی گذشتگان برای آیندگان چیزی باقی نگذاشته‌اند!‏
آثار و تالیفات
استاد محقق در طول سالیان دراز تدریس و تحقیق و سخنرانی‌های علمی و مدیریت‌های مختلف فرهنگی و مسافرت‌های متعدد علمی، از تألیف و ترجمه بازنماند و توانست ضمن تربیت چند نسل از دانش‌پژوهان، به نگارش آثار پربرگ و باری نیز بپردازد که از مهمترین آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:‏
‏* همایی‌‌نامه
‏* دیوان ناصرخسرو، تصحیح انتقادی با مقدمه استاد محقق و استاد مجتبی مینوی
‏* شرح بزرگ دیوان ناصرخسرو (مجلد اول و دوم)‏
‏* تحلیل اشعار ناصرخسرو
‏* فرهنگ ولغات و ترکیبات و تعبیرات دیوان ناصر خسرو (در دو مجلد، به اهتمام مهدی محقق و کبری بستان شیرین)‏
‏* اسماعیلیه ‏
‏* فیلسوف ری، محمدبن زکریای رازی
‏* شرح منظومه حکمت ملا‌هادی سبزواری ‏
‏* هزار و پانصد یادداشت (در مباحث لغوی و ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم)
‏* بستان‌الاطبا و روضه‌الالبا، ابن مطران (ترجمه و تلخیص)‏
‏* درآمدی بر دانشنامه پزشکی در اسلام و ایران (فهرست الفبایی اصطلاحات پزشکی و داروشناسی)‏
‏* مجموعه متون و مقالات در تاریخ و اخلاق پزشکی در ایران و اسلام
* طب روحانی رازی، (تلخیص و ترجمه) ‏
‏* مفاخرنامه ‏
‏* محقق‌نامه (جلد اول و دوم)‏
‏* بیست گفتار (در مباحث علمی و فلسفی و کلامی و فرق اسلامی با مقدمه انگلیسی از پروفسور ژوزف فان اس و ترجمه فارسی آن از استاد احمد آرام)
* نخستین بیست‌گفتار (در مباحث علمی و فلسفی و کلامی و فرق اسلامی)‏
‏* دومین بیست‌گفتار (در مباحث ادبی و تاریخی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم اسلامی) ‏
‏* سومین بیست‌گفتار (گزارش سفرهای علمی به سیزده کشور)
‏ * چهارمین بیست‌گفتار (در مباحث ادبی و فلسفی و کلامی و تاریخ علوم)‏
‏ * پنجمین بیست‌گفتار (در مباحث ادبی و فلسفی و کلامی و تاریخ علم و گزارش سفرهای علمی)‏
‏* ششمین بیست‌گفتار (در مباحث علمی و ادبی و فلسفی و گزارش سفرهای علمی و یادبود بزرگان)‏
‏* هفتمین بیست‌گفتار (در مباحث علمی و ادبی و فلسفی و گزارش سفرهای علمی و یادبود بزرگان علم و دانش)‏
‏* هشتمین بیست‌گفتار (در مباحث علمی و ادبی و فلسفی و تاریخ پزشکی)‏

اطلاعات شماره ۲۶۹۲۹

تمام حقوق این سایت برای © 2020 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی