انجمن معلمان علوم تجربی

انجمن معلمان علوم تجربی
از خاطرات آموزشی عباس دهکردی، معلم بازنشسته رشته فیزیک، آموزش و پرورش اصفهان

برنامه های جنبی دوران دانشجویی من در دانشسرای عالی تهران، ( از سال ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۸) بسیار سودمند بود. یکی از آن ها، شرکت در انجمن معلمان علوم تجربی بود که به وسیله دبیران ممتاز تهران اداره می شد.
انجمن جلسات علمی و آموزشی خود را در تهران دبیرستان دکتر ولی الله نصر تشکیل می داد و از دبیران مبتکر و استادان فیزیک دانشگاه تهران برای اجرای آزمایش و تدریس نمونه و سخنرانی درباره پیشرفت های علمی دعوت می کردند. همراه با جمعی از دانشجویان رشته های مختلف علوم هم شرکت می کردیم و از روش تدریس و اجرای آزمایش بهره می گرفتیم
اما، انجمن معلمان علوم تجربی کشور کنفرانس های سالانه داشت که در آن استادان برجسته دانشگاه های داخلی و خارجی روش های جدید آموزش علوم را بررسی می کردند.
برای مثال هفتمین کنفرانس عمومی در شهرستان مشهد از ۲۸ تیر تا ۴ مرداد سال ۱۳۴۷ ، به ریاست افتخاری رئیس دانشگاه مشهد، برگزار شد که به وسیله خانم دکتر فرخ روی پارسای، وزیر آموزش و پرورش، افتتاح گردید و گزارش آن را در زیر مطالعه می فرمائید:
*********

پیام نخست وزیر امیر عباس هویدا
پیام نخست وزیر امیر عباس هویدا به وسیله استانداری خراسان قرائت شد که در آن پیام آمده بود:
………نکته مهمی که یادآوری آن را به شما معلمان علوم تجربی و به طور کلی به عموم معلمان ضروری می دانم آن است که از مطالعه و بالا بردن سطح معلومات خود غافل نباشید و با شرکت در کلاس های کارآموزی و کنفرانس ها و استفاده از امکانات و و سائل سمعی و بصری، در افزایش دانش و بینش خود بکوشید. زیرا دانش در دنیای امرز با سرعت بی سابقه ای در حال پیشرفت و تغییر و تحول است. هر روز که می گذرد، بعضی از قوانین و اصول علمی گذشته منسوخ و برخی دیگر تکمیل می گردد و معلم باید زودتر و بهتر از دیگران در جریان این دگرگونی ها و تحولات باشد.
*********
خانم دکتر فرخ رو پارسای اظهار داشت:
“…..برای من جای کمال خوشوقتی است که به عضویت انجمن دبیران علوم تجربی مفتخرم و فرصتی که برایم از شرکت در این سمینار دست داده است مسرت دو برابری را در من به وجود آورده است.
به طور کلی علوم و مخصوصاً علوم تجربی انعکاسی از قوانین طبیعت و سلاح نیرومندی برای شناخت واقعی طبیعت و غلبه بر اسرار نهان است و تعلیم آن در مدارس هنگامی که با لطائف و ظرایف طبیعی و آزمایش تؤام باشد درسی بسیار شیرین و لذت بخش را تشکیل می دهد و بخشی از مهم ترین قسمت وظیفه اصلی وزارت آموزش و پرورش است و تکمیل مطالعات معلمان و تطبیق آن با پیشرفت های زمان، بهبود همین امر تعلیم و تربیت است.
پیشرفت سریع دنیای علم ایجاب می کند که سمینارها، بحث ها و گفت و گو ها هر چه نزدیک تر به یکدیگر و با فاصله ای کوتاه تر تشکیل گردد……
همکاران عزیزم:
دوام و بقای پایه ها و بهبود روش های آموزش در هر کشور بستگی کامل و جامع به معلمینی دارد که مسؤلیت تربیتی نسل جوان را به عهده گرفته اند. کوچک ترین بی اعتنایی به این امر نسل جوان را گرفتار محرومیت ها و بی اطلاعی ها خواهد کرد.
در برنامه جدید آموزش و پرورش تعلیم و تدریس علوم از اولین سال های تحصیلی به صورت تجربه و مشاهده پیش بینی شده است. پیشرفت علوم آن چنان سریع است که نباید منتظر بمانیم و در این راه به فعالیت ها، تلاش ها، فداکاری ها و کوشش های ارزنده معلمان نیاز مبرم داریم…..”
*************
در این کنفرانس هشت نفر ازاستادان برجسته از کشورهای آمریکا ( ۴ نفر) و از انگلستان (۳ نفر) و از ژاپن (۱ نفر) شرکت داشتند و ۱۲ نفر از استادان برجسته دانشسرای عالی و دانشگاه تهران آموزش می دادند.
دریغم آمد که پاره ای از سخنرانی ها را در این جا ذکر نکنم.
**************
پروفسور مالکوم نوکس
معرفی سخنران:
پروفسور مالکوم نوکس دارای درجه M.A و B.S.C از دانشگاه آکسفورد، عضو پیشین مرکز اتمی انگلستان که در این زمان (یعنی در سال ۱۳۴۷ ) در مرکز اتمی دانشگاه تهران به تحقیق و مطالعه می پردازند.
موضوع سخنرانی:
ابزار علمی و “آموزش و پرورش”
اکنون در انگلستان جنبشی ایجاد شده است. برای آن که تعداد طراحان و سازندگان وسائل علمی در آینده افزایش یابد، باید معلمان فیزیک یا فیزیکدانان را با شمِّ دقیق مهندسی” انتخاب کرد.
ابزار علمی در این زمان علاوه بر اروپا، در کشورهای آمریکا، روسیه و ژاپن و چند کشور دیگر ساخته می شود. اما نواقص آن هارفته رفته برطرف می گردد.
من پیشنهاد می کنم در ایران دانش آموزان را وادار کنیم تا شخصاً وسائل و ابزارهای ساده آموزشی را بسازند. وسائلی همچون مدارهای ساده الکتریکی، آونگ، عقربه مغناطیسی، دما سنج، فشارسنج، پیل ولتا و مهارت هایی نظیر تنظیم میکروسکپ و تلسکوپ و نظیر این ها را فرا گیرند.
شایسته است توجه کنیم ساده ترین و در عین حال مهم ترین ابزار علمی به دست “آراتوستن” کتابدار اسکندریه در حدود ۲۲۰۰ سال قبل ساخته شده بود.
وی در سی ینه ( اسوان کنونی) در مصر، در تابستان که خورشید به طور عمود می تابد و تصویر خورشید را می توان در ته چاه عمیق دید، آزمایش خود را عملی کرد.
وی چوبی را به طور عمود در زمین فرو بُرد. و می دانیم که در نیمروز هیچ سایه ای نخواهد داشت.
اسکندریه در عرض ۸ درجه یا ۵۵۰ میلی شمال سی ینه قرار گرفته و آراتوستن چوبی را در آن شهر در زمین فرو برد. در نیمه روزی که آن را ۲۱ جون می نامیم، مشاهده کرد سایه چوب با نوک آن زاویه ای برابر ۲/۷ درجه می سازد.
اگر زمین را کروی فرض کنیم ( که سایه آن روی ماه آن را نشان می دهد) می توان قطر زمین را محاسبه کرد. و این قطر ۷۸۵۰ مایل می شود. این رقم یک در صد کم تر از مقدار حقیقی قطر زمین است که امروز (۷۹۲۰) محاسبه می کنند.
به زودی پس از بنای علوم تجربی در قرن هفدهم میلادی، پیشرفت در زمینه دقت ابزار، به صورت مسئله مهمی درآمد.
در زمینه دریانوردی به ویژه، که امری حیاتی برای دولت بریتانیا بود مبلغ ۲۰۰۰۰ پوند ( که در آن زمان مبلغ هنگفتی بود) برای ساختن وسیله ای مقرر داشت که با آن بتوان طول جغرافیائی را در دریا با دقت نیم درجه که در حدود ۳۰ مایل می شود، معین نمود.
برای دریانوردانی که راهنمای کشتی بودند بسیار لازم بود که وقت را به طور دقیق به وقت گرنویچ مبداء بین المللی زمان بدانند. در آن زمان ساعت دقیق وجود نداشت و گاهی پس از سه هفته دریا نورد حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ مایل از از مسیر اصلی خود منحرف می شد.
در سال ۱۷۱۴ جان هاریسون ابزار ساز لندنی، کرونومتر شماره ۴ دریائی را ساخت که زمان را با دقتی حدود ۴ ثانیه در سال اندازه می گرفت و مسئله طول یابی در دریا حل شد. وی باکمی اشکال جایزه را دریافت کرد.
دماسنجی گه به وسیله ج.پ. ژول یکی از بنیانگذاران قانون اول ترمودینامیک ساخته شد دما را تا یک صدم درجه سانتی گراد اندازه می گیرد که امروز در دنیای علم امر مشکلی است.
اختراع ابزارهای علمی دیکر مانند اسپکتروسکپ توسط بنسن و کیرشف و پمپ انتشار توسط گید صورت گرفت و تکمیل آن در سال ۱۹۱۶ توسط لانگمیر ، چشم انداز های وسیعی برای تحقیقات علمی گشودند.
ما به عنوان معلمان چه باید بکنیم؟
کشوری که می خواهد از نظر فنی و صنعتی در ردیف ملت های پیشرفته قرار گیرد، بدون شک باید سازنده ابزار علمی مورد نیاز خود باشد. این امر را می توان با دادن امکانات به نوآموزان و دانش آموزان از همان سال های نخستین ورود به آموزشگاه، آغاز کرد. آنان می توانند از همان دوران کودکی به طراحی ابزار های ساده علمی در حد درک و فهم و استعداد خود در ساخت ابزارهای علمی شرکت کنند.
اگر به درستی راهنمائی شوند، تعدادی از آنان قادر خواهند بود، واکنش های مناسب و مثبتی از خود نشان دهند.
**********
پروفسور مالکوم نوکس در این جا خطاب به معلمان علوم شرکت کننده در گردهمائی مشهد گفت:
نگاهی به ساختمان های تاریخی و صنایع دستی، قالی بافی، مینیاتور، معماری مساجد و کارهای نقره ای ( نقره کاری) در کشور خودتان بیاندازید تا تشخیص دهید که مردم کشورتان تا چه حد می توانند مهارت و دقت در فنون و صنایع داشته باشند.
دانش آموزان شما حتی در اوان کودکی قادر به مطالب مهم ریاضی را هم درک کنند. ابزارهای ساده را در اختیار دانش آموزان خود قرار دهید، حتماً می توانند وسائل ساده آزمایشگاه علوم را بسازند.
دانش آموزان را باید ترغیب کرد، نسبت به ساختن وسائل و ابزار آزمایشگاهی علاقه مند نمود همه ما می دانیم درجمع دانش آموزان عده ای با کنجکاوی بیشتری مطالب را دنبال می کنند و به عنوان رهبر دیگران استعداد خود را به ظهور می رسانند. معلمان آگاه با تشویق این رهبران، سایر دانش آموزان را به میدان مسابقه می کشانند تا برای سبقت از یکدیگر تلاش کنند.
شایسته است دانش آموزان به اندیشیدن عادت کنند. دانش آموز باید مشاهدات خود را تؤام با تفکر و اندیشه همراه کند. آزمایشی را در کلاس انجام می دهیم. از دانش آموزان می خواهیم به دقت مشاهده می کنند و سپس به سؤالات پاسخ دهند.
سپس خود دانش آموز، شخصاً دستگاه را سوار کند و آزمایش را تکرار کند و یافته های خود را با انشاء خود بنویسد و گزارش تهیه کند. بعد از آن یافته های خودرا درجمع دانش آموزان توضیح دهد و در عین حال برای بالا بردن یافته های خود به تحقیق و پژوهش بپردازد.
************
سخنرانی خانم دردین
معرفی سخنران
خانم دردین – کیلاند استاد بیولوژی، در کالج چیپسی هیل – لینگستون – انگلستان، تدریس می کنند.
در سخنرانی خود با موضوع اجرای آزمایش در جمع معلمان علوم تجربی در مشهد گفت:
در ۵ سال اخیر در انگلستان بررسی های فراوانی در تدریس علوم در انگلستان صورت گرفته است. این بررسی ها به این دلیل بوده است که مشاهده کردند دانش آموزان اشتیاقی به فراگیری علوم ندارند و بررسی ها نشان داد علت این بی علاقه بودن به روش تدریس – بدون اجرای آزمایش و کار عملی – برمی گردد.
متوجه شدند بسیاری از موادی که تدریس می شود با پیشرفت های علمی روز هماهنگی ندارد.
لذا روش ها را تغییر دادند. از روش های نافیلد بهره جستند. بنیاد نافیلد، مؤسسه ای است که هزینه این بررسی ها را تأمین کرده است روش ها ی نافیلد به شکل زیر خلاصه می شود:
۱ – ایجاد و تقویت حس کنجکاوی.
۲ – ایجاد دیدگاه ها و نظرات جدید در علوم.
۳ – تدریس همراه با پژوهش و تحقیق
۴ – ایجاد روحیه پرسشگری
۵ – طرح آزمایش های علمی و کنترل نتایج حاصل شده.
روش های جدید ابتداء در فیزیک و شیمی و زیست شناسی برای دانش آموزان ۱۱ تا ۱۶ ساله در تعدادی از مدارس به شکل آزمایشی به اجراء درآمد و پس از رفع نقصان های احتمالی در مدارس مختلف اجراء شد و اینک به طور وسیعی در مدارس مختلف به کار می رود.
اما نباید فراموش کرد که عصاره طرح این است که: دانش آموز را باید به تفکر و یافتن ایده های علمی عادت داد و از تدریس مستقیم و بیانی اجتناب نمود.
سپس خانم دردین تدریس آب را برای دانش آموزان دوره اول دبیرستان اجراء کرد که بسیار آموزنده بود.
وی تدریس خود را با سؤال از دانش آموزان آغاز می کند که هر دانش آموزی تجربیات خود را در مورد آب بیان کند. مفید بودن آب برای کلیه موجودات، جامدات، گیاهان، جانداران و به خصوص انسان.
ویژگی های ظاهری آب، رنگ، بو، طعم ، فشار آب، تصفیه آب و……. را قدم به قدم مطرح و از دانش آموزان می خواهد تا با مشاهده و اجرای آزمایش به سؤالات پاسخ دهند.
***********
دریازدهمین کنفرانس عمومی انجمن های معلمان علوم تجربی کشور که از تاریخ دوشنبه ۱۶ مردار ۵۱ به مدت ۱۵ روز در مشهد برگزار شد سخنانی به شرح زیر ایراد نمودد:
سخنرانی آقای نوروزیان
آقای نوروزیان رئیس انجمن مرکزی معلمان علوم تجربی نیز به نمایندگی معلمان علوم تجربی کشور
به نام خداوند جان آفرین حکیم سخن در زبان آفرین
خانم‌ها، آقایان- همکاران گرامی و سروران معظم
قبل از هر چیز خدا را سپاسگزاریم که یازدهمین دوره اجتماع ما معلمان علوم تجربی کشور باز هم در شهر مقدس و زیبای مشهد برگزار می‌شود.
امیدوارم در تحت توجهات خداوند متعال و در جوار تربت مطهر حضرت رضا علیه السلام بتوانیم دستور زیر را که می گوید:
معلمی که واقعاً به کار خود علاقه مند باشد می یابد تا آخرین روز تدریس ، هر روز خودش کار کند و کتاب بخواند و بر معلومات خویش بیفزاید.
پیشنهاد ها را به نحو احسن اجرا کنیم:
ما هم دستهای خود را به طرف درگاه خداوندی دراز کرده و می گوئیم ربی زدنی علماً. در هفتمین کنفرانس عمومی انجمن¬های معلمان علوم تجربی کشور که در همین شهر برگزار شد عرض کردم که مقصود از علم، فقط علم دین نیست بلکه تمام علوم است زیرا بنا به فرموده : اطلبو العلم ولو بالصین این مطلب واضح و روشن است. ده روز پیش که در تبریز بودم در مسجدی یکی از وعاظ بسیار معروف آن دیار نیز همین مطالب را می‌گفت و آموختن تمام دانش‌ها را به مردم توصیه می کرد و اظهار می داشت که یادگیری هر دانشی شخص را به طرف خداوند، راهنمایی می کند.
همکاران عزیز اطلاع کامل دارند که در تابستان های گذشته کنفرانس های عمومی ما فقط یک هفته به طول می‌انجامد و در آن یک هفته از روش‌های تدریس و مطالب علمی بحث می‌شد و غالب سخنرانی ها و آزمایش ها توسط اساتید ایرانی یا دانشمندان خارجی انجام می‌گرفت، اکثر همکاران از این کنفرانس ها استفاده¬های شایان و قابل توجه می‌کردند و خوب به یاد دارم که یکی از استادان عالی‌مقام دانشگاه تهران چند آزمایش جدید عرضه شده در این کنفرانس ها را جزء کارهای آزمایشگاهی دانشجویان دانشگاه قرار داد . متاسفانه اشخاصی که از این آزمایش ها و کنفرانس ها استفاده می‌کنند نظرات خود را به طور کتبی به مقامات صلاحیتدار اظهارنمی‌کنند و همواره یک یا چند نفر که نمی‌توانند یا نمی‌خواهند از این گونه جلسات علمی استفاده کنند به طور کتبی و شفاهی شروع به انتقاد به اساس می‌کنند و تصور می کنند که اینگونه کنفرانس ها جنبه تفریحی و تفننی دارد. لازم می‌دانم که در اینجا طرز استفاده از این جلسات را با ذکر یک مثال به عرض همکاران عزیز برسانم:
در سال ۱۳۳۷ به همراهی سه نفر از همکاران دبیران علوم تجربی به مدت شش ماه از کودکستانها، دبستانها، دبیرستانها و دانشگاه های ایالت متحد آمریکای شمالی دیدن کردیم همراه ما از غالب کشورهای جهان نیز معلمان علوم تجربی بودند. ما غالباً به دیدن اکتفا می کردیم و احیاناً مطالبی را یادداشت می نمودیم ولی هریک از دبیران علوم تجربی ژاپن مجهز به دوربین های مختلف و فیلم برداری یودند و یک گروه ۱۴ نفری را تشکیل می دادند. که شب ها دور هم جمع می شدند و درباره مشاهدات خود بحث می کردند. من کاملاً متوجه طرز مطالعه و کار آنها بودم، غالباً از دستگاه ها کوچک و وسایل آزمایشگاهی حتی میز و صندلی و قفسه و همه چیز عکس می گرفتند در صورتی که در گروه ما فقط یک نفر دوربین عکاسی داشت و آن هم فقط از مناظر جالب و شاعرانه عکس می گرفت. وقتی از دبیران ژاپنی پرسیدم که شما این همه عکس و فیلم را چه می کنید؟ جواب دادند بعد از برگشت به کشور خود باید گزارش مفصلی تسلیم وزارت آموزش و پرورش کنیم و ضمناً از آن ها استفاده کرده در مدارس خود به کار بندیم.
ما هم برای این که همکاران عزیز بتوانند پس از مراجعت به محل خدمت خود بیشتر فعالیت کنند بنا به تقاضای عده ی زیادی از همکاران عزیز و طبق دستور مقام وزارت تغییراتی در کنفرانس های تابستانی دادیم و به جای یک هفته ۱۵ روز کلاس های کارآموزی استفاده از وسایل آزمایشگاهی خواهیم داشت و بدین ترتیب مطمئن هستیم که به هدف انجمن های معلمان علوم تجربی بهتر و زودتر خواهیم رسید. به طوری که می دانید هدف از تشکیل انجمن های معلمان علوم تجربی دو چیز است:
هدف انجمن معلمان علوم تجربی
۱- بالا بردن سطح اطلاعات علمی همکاران
۲- بهبود بخشیدن به وضع تدریس علوم تجربی در مدارس کشور
در این کلاس ها علاوه بر اساتید دانشگاه مشهد و دانشگاه تهران و همکاران انجمن معلمان علوم تجربی چند تن از کارشناسان انجمن فرهنگی ایران و بریتانیا نیز شرکت می کنند. امیدوارم همکاران عزیز از بحث و آزمایش های علمی در این مدت حداکثر استفاده را بکنند.
در خاتمه از طرف همکاران عزیز، از وزارت آموزش و پرورش به خصوص دفتر برنامه ریزی آموزش متوسطه و دانشگاهی مشهد و اساتید دانشگاه تهران و اداره کل آموزش و پرورش خراسان و از شخص آقای سلیمان نژاد رییس آموزش متوسطه این استان تشکر و سپاسگزاری می نمایم و موفقیت همکاران عزیز را از درگاه خداوند متعال خواهانم.
*******
سخنرانی آقای هایاشی
گزارش آقای هایاشی در تیرماه ۱۳۴۷ در جمع معلمان انجمن علوم تجربی کشور در شهرستان تبریز
نتیجه مشاهدات سمینار تهران
تذکرهای لازم
الف: البته قصد ندارم که مطالب و یا دانش‌های جدیدی را به شما بیاموزانم، بلکه منظور این است که تجربیات ما به خود در خلال سمینار علوم تهران را ارائه نمایم. امیدوارم که این تجربیات بتواند در توسعه بحث در اطراف از مسائل آموزش و مؤثر واقع گردند.
شاید در آموزش علوم شما مسائلی وجود داشته باشد که در حل و اصلاح آن ها می بایستی اقدام شود ولی منظور این است که شاگردان شما باید به معلومات خود بیافزایند. من مخصوصاً با این موضوع که «نمی خواهیم به شما تعلیم بدهم» تکیه کرده ام زیرا تا حال که من مشاهد کرده ام بسیاری از معلمان با مطالب و وسائل که کاملا برای شاگردان تازگی دارد آنها را تعلیم می دهند شاگردان همیشه انتظار دارند که جواب صحیح را از دهان معلم بشنوند و شخصاً در مورد یافتن جواب بهتر پوشش نمی‌کند
و این به عقیده من اولین مسئله‌ای است که می بایست در اصلاح آن کوشید بدین معنی که شاگردان باید خود بیاموزندکه چگونه فکر کنند و شما نیز آنها را در این کار کمک کند
ب: انچه من به شما تقدیم می کنم نه می توان فیزیک عالی نامید و نه برای شما تازگی دارد بلکه مطالبی کاملاً آشنا و پیش پا افتاده که ما را بر آن می‌دارد در بحث های لازم شرکت نمائیم. انتظار می‌رود که این بحث ها نمونه های خوبی برای ایجاد چنین روحیه ای در شاگردان کلاس قرار گیرد.
بنابراین برای آنکه بحث های ما مثمر ثمر واقع گردند تقاضای من این است که هیچ گاه در تشویق دانش آموزان برای طرح سؤالات پیشنهادات و اعتقاداتشان امساک و دریغ نفرمایید. ولی در عین حال تقاضا دارم که به دقت و با صبر و حوصله فراوان به سخنان گوینده گوش بدهید تا کاملا مطالبش تمام شود تا خواسته و تمایل واقعی او را دریابید. البته گوینده به نوبه خود باید به خاطر داشته باشد که او تنها کسی نیست که می‌خواهد مطالب خود را اعلام می‌دارد.
ج: تصور می‌کنم شاگردان این حق را دارند که از لذات یادگیری علوم که در تمام شئون فعالیت انسان مدخلیت دارند برخوردار گردند و ما می بایستی پایه‌های آموزش علوم را بر رغبت آموزندگان بنیادگذاریم.
آزمایشات علمی که به مورد اجرا گذاشته می‌شود، خواه به وسیله معلم و یا شاگرد، با قدرت ترین معیارهایی هستند که می توانند شاگردان را با رغبت به مطالعه وادارند.
به نظر من دو مانع بزرگی بر سر راه اجرای آزمایشات شما وجود دارد که یکی کمبود امکانات ‌مالی و دیگر عدم روحیه قوی برای تسلط به مشکلات.
مانع اول بهانه ای به دست معلمین می دهد که در نتیجه آن ها را از کار باز می‌دارد و مانع دوم باتفاق مانع اول موجب تشدید و مشکلات می‌گردد.
د: بدین ترتیب تا کنون سعی من بر این بوده که معلم را با انجام بعضی کارهای مثبت در همین شرایط موجود تشویق نمایم. البته کوشش داشتم به آنها نشان دهم از به کار بردن وسایل گران قیمت بپرهیزند و وسائل ساده‌ای که همه جا قابل استفاده است به کار برند. ولی وقتی ما لفظ « ساده» را به کار می بریم بایستی توجه داشته باشیم که منظور من آن چنان وسایل ساده ای نیست که رغبت و توجه شاگرد را به خود جلب نکند شاگردان همان قدر که بیک وسیله غیرقابل درک بی توجه هستند به وسایل خیلی ساده نیز رغبتی نشان نمی دهند
علاوه بردو حس«ادراک» و «ایجاد رغبت» اگر خود آزمایش از لحاظ کیفیت یا امکانات آنچنان سرشار باشد به طوری که بتواند در مراحل عالی بعدی توسعه یابد کمال مطلوب خواهد بود.

تمام حقوق این سایت برای © 2022 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی