اندرز گوئی فردوسی

ابراهیم صفائی

فردوسی با اندیشه نیرومند ملی و احساسات پرشور میهنی در همان شاهنامه شعرهایی دارد که شادیها و رنجهای گوناگون و احساس ها و عاطفه های لطیف انسانی را نیز منعکس می سازد. او در ضمن گفتارهای پهلوانی این گونه عواطف و احساسات را هم بیان داشته و شگفت اینجاست که اشعار عاطفی، بزمی و حکمی فردوسی هیچ یک رابطه داستانهای پهلوانی را که موضوع شاهنامه است از هم جدا نمی کند و در این گونه اشعار هم شیوه مخصوص و اصطلاحات ویژه و زیبایی کلمات با اشعار رزمی سازگار و هماهنگ می باشد. اشعار عشقی و وصفی شاهنامه مورد بحث من نیست و آن خود موضوع دیگری است، بحث من درباره اشعار حکمی و اندیشه های فلسفی و اندرزگوئی های شاهنامه است که تفکر اجتماعی فردوسی را حکایت می کند و گواه براین می باشد که او رسالت تربیتی و ارشادی و اخلاقی را که یک شاعر بلند مرتبه به عهده دارد نیز فراموش نکرده است.

اندرزهای شاهنامه گواهی می دهد که فردوسی دنیای خود را به خوبی شناخته و در عمر دراز خویش تجربه های بسیار اندوخته و گاهگاه چون دانشمندی جهان دیده و پرتجربه و چون فیلسوفی بخرد و سنجیده و مهربان و انسان دوست زبان به اندرزگوئی و راهنمائی مردم گشوده و حاصل تجربه ها و سنجیده های خود را عرضه داشته و شاید هم با سرودن این گونه اشعار خواسته است گاهی یکنواختی شعرهای رزمی را تغییر دهد.

هرگاه بخواهیم تمام نکته های آموزنده و اخلاقی شاهنامه را بیرون بیاوریم فرصتی کافی می خواهد و شاید اینگونه اشعار شاهنامه خود کتابی مشتمل برچند هزار بیت بشود.

من برای نشان دادن اندیشه های فلسفی و رسالت اخلاقی و دید اجتماعی فردوسی تنها در ۱۲ موضوع شعرهایی محض نمونه از شاهنامه برگزیده ام که اینک به عرض می رسانم:

نیکوکاری

همه نیکوئی پیشه کن در جهان    که برکس نماند جهان جاودان

بیا تا جهان را به بد نسپریم    بکوشش همه دست نیکی بریم

نماند همی نیک و بد پایدار                       همان به که نیکی بود یادگار

مکن بد که بینی بفرجام بد                         زبد گرددت در جهان نام بد

هرآنگه کت آید به بد دسترس                  ز یزدان بترس و مکن بد بکس

مهربانی و بی آزاری

نوازش به هر جا بود دلپذیر                        چه از مرد برنا چه از مرد پیر

همیشه دلت مهربان و باد و گرم                         پر از شرم جان، لب پر آوای نرم

بکوشید تا رنج ها کم کنید                         دل همگنان شاد و خرم کنید

چو خواهید یزدان بود یارتان                     کند روشن این ابر بازارتان

کم آزار باشید و هم کم زیان                 بدی را مبندید هرگز میان

مدارا و صلح

همی خواهم از کردگار جهان                که نیرو دهد آشکار و نهان

که با زیردستان مدارا کنیم                         زخاک سیه مشک سارا کنیم

مدارا خرد را برادر بود                              خرد بر سر جان چو افسر بود

ستیزه بجائی رساند سخن                       که ویران کند خاندان کهن

تو را آشتی بهتر آید ز جنگ                   نباید گرفتن چنین کار تنگ

از آن گر بگردیم و جنگ آوریم                   جهان بر دل خویش تنگ آوریم

نکوهش آزمندی

دل مرد طامع بود پر ز درد                   بگرد طمع تا توانی مگرد

به آسایش و نیکنامی گرای                       گریزان شو از مرد ناپاک رای

به چیز کسان دست یازد کسی              که بهره ز دانش ندارد بسی

چو کردی تو بر دل در آز باز                شود رنج گیتی به تو بردراز

توانگر شود هرکه خشنود گشت         دل آز ور خانه دود گشت

بزرگداشت مهمان

بود نیکنامی سرافراشتن              زناخوانده مهمان نگه داشتن

که برمیزبان میهمان پادشاست              تو آن کن که از نامداران سزاست

که دانا زد این داستان از نخست            که هرکس که آزرم مهمان نجست

نباشد خرد هیچ نزدیک اوی         نیاز آورد بخت تاریک اوی

راستی

همه نیکنامی به و راستی                       که کرد ای پسر سود در کاستی؟

هرآنکس که با تو نگوید درست               چنان دان که او دشمن جان توست

چو با راستی باشی و مردمی           نبینی به جز خوبی و خرمی

رخ مرد را تیره دارد دروغ              بلندیش هرگز نگیرد فروغ

جوانمردی و راستی پیشه کن            همه نیکوئی اندر اندیشه کن

پوزش پذیری

به دل کارهای گذشته مگیر               که یزدان ز بنده ست پوزش پذیر

هرآنکس که پوزش کند برگناه       تو بپذیر و کین گذشته مخواه

محبت با جانداران

به نزد کهان و به نزد مهان                به آزار موری نیرزد جهان

توانی و همداستانی کنی                 که جانداری و جان ستانی کنی

میازار موری که دانه کش است                  که جان دارد و جان شیرین خوش است

سیاه اندرون باشد و سنگ دل          که خواهد که موری شود سنگ دل

شاد زیستن

همیشه بزی شاد و به روزگار    همیشه خرد بادت آموزگار

همیشه بزی شاد و برترمنش      زتو دور بادا بدبدکنش

دلت شادمان باید و تن درست                 سه دیگر ببین تا چه بایست جست

بد و نیک هردو ز یزدان بود         دل مرد باید که خندان بود

چو شادی بکاهد، بکاهد روان      خرد گردد اندر میان ناتوان

پایداری در کار

چنان دان که کاری که دارد دوام                بلندی پذیرد از آن کار نام

تو کاری که داری نبرده به سر                     چرا دست یازی به کار دگر

بخشش

توانگر به بخشش بود شهریار   به گنج نهفته که شد نامدار؟

بدار و ببخش آنچه افزون بود  وز اندازه خورد بیرون بود

نگه دار چیزی که رای آردت   ببخش آنچه دل رهنمای آیدت

چو بخشنده باشی گرامی شوی   به دانائی و داد نامی شوی

به داد و دهش گیتی آباد دار  دل زیر دستان زخود شاد دار

فریدون فرخ فرشته نبود  زمشک و زعنبر سرشته نبود

به داد و دهش یافت این نیکوئی   تو داد و دهش کن، فریدون توئی

آموزش فرهنگ و دانش و هنر

چنین گفت آن بخرد رهنمون   که فرهنگ باشد زگوهر فزون

زمانی میاسای زآموختن   اگر جان همی خواهی افروختن

چنین دان هرآنکس که داناتر است    به هر آرزو بر تواناتر است

بیاموز و بشنو ز هر دانشی   که یابی ز هر دانشی رامشی

هنر جوی و با مرد دانا نشین             چو خواهی که یابی ز بخت آفرین

با پوزش خواهی امیدوارم این پندهای فردوسی برای شما نیز مفید و آموزنده باشد.

قسمتی از سخنرانی جناب آقای ابراهیم صفائی برگرفته ازکتاب سخنرانی های دومین دوره ی جلسات درباره ی فردوسی – سال ۱۳۵۰ –وزارت فرهنگ وهنر

تمام حقوق این سایت برای © 2017 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی