به احترام استاد مهدی محقق

به احترام استاد مهدی محقق

‌احمد جلالی

بهانه این عرض ادب به استاد دکتر مهدی محقق، بزرگداشتی است که اخیرا با عنوان شبِ دکتر محقق برگزار شد.
بزرگداشتِ استادی برجسته و سخت کوش و جامع در قلمرو زبان و ادب فارسی و فرهنگ و معارف اسلامی؛ دانشمندی که تنها یکی از خدمات او اهتمامِ دراز مدت در بزرگ داشتنِ عالمان و احیای مآثر آنان و تقویم و تثبیت آبرومندانه این سنت و سیره نیکو بوده است، با پشتکار و صبوری، به رغم همه مشکلات و آفت‌های گفتنی و نگفتنی.
در مناسبت های مربوط، هم ردیفان و دوست داران و شاگردان بلافصل استاد از ابعاد فضائل و صلاحیت ها و زندگی‌نامه علمی و وجوه خدمات و زحمات ایشان گفته و نوشته اند، اما اگر بنای بر ادای دین باشد، این سلسله پیچان و دراز، همچنان ادامه خواهد داشت.و چنین می شاید و می باید. زیرا چنانکه فرهیخته بزرگوار، بهاء الدین خرمشاهی روایت کرد، ارسال فقط یک نامه به استادان و دوستداران استاد محقق جهت ارسال مقاله برای «محقق نامه» کافی بود که بیش از هشتاد مقاله ی ارزنده و برجسته فراهم آید. «محقق نامه» فقط یک عنوان نیست که مدخلی است برای بسیاری «نامه» های خواندنی و ستودنی. علاقه مندانی هم که توفیق شاگردیِ مستقیم این عالم معلِم را نداشته‌اند، از رهگذر مطالعه آثار پرشمار او یا در سایه نهادها و طرح های فرهنگی و علمی فراوان که به همت بلند او بنیان گرفته یا سرپرستی شده مرهون ایشانند. مرتبه ای که به قول استاد احمد مهدوی دامغانی دستاورد بیش از سی سال تلمذ در محضر بزرگان علم و ادب اعم از حوزوی و دانشگاهی و حاصل بیش از شصت سال تحصیل و تعلیم و تتبع و تحقیق ایشان در پدید آوردن آثار ارجمندی است که برخی از آن از مراجع معتبر معاصر در ادب به شمار می‎رود. طیف پرتو افشانی‌های معرفتی و خدمات و آثار این معلِم ارجمند چندان وسیع و رنگارنگ و مواج است که وصف دامنه صِرفِ موضوعات آن،نه تنها از ظرفیت این مجال که از حوزه ورودِ بنده نیز خارج است.
اما می خواهم نزدِ خوانندگان جوان بر این نکته تاکید کنم که استاد محقق علاوه بر آثار مکتوب یا تعالیمشان در حوزه‌های فلسفه و کلام و ادب و ادبیات و علوم و معارف اسلامی و ادوار تحول آن و شاگردانی که در این ابواب تربیت کرده اند، از نظر جامعیت، در شمار شخصیت هائی هستند که می توانند دست علاقه مندان را بگیرند و پا به پا از بسیاری از کوچه ها و خیابان‌های تاریخ تکوین و تدوین و تقویم میراث علمی و فرهنگی و تمدنی مان بگذرانند. و چه بسا که برگذر های این پهنه وسیع و تو بر تو بایستند و از احوال خالقان این میراث و حاصلِ اوقاتشان بگویند و نشان دهند که این سلسله، با همه افت و خیزهایش، چگونه تا به امروز پیوسته مانده است.
نفسِ حضورِ چنین نسلی از دانشمندان جامع الاطراف،که از سنت علمی و آموزشی این دیار برآمده اند و دلبسته دانش و فرهنگ این مرز و بوم‌اند،گویای چگونگی این ماندگاری و پیوستگی است.
رجالی که بشود در محضرشان نشست و به سند تا اندازه زیادی متصل بل معتعن،سلسله اتصال شاخه های گرانقدری از معرفت در تمدن‌مان را باز شناخت، از امروز تا اعماق قرون و اعصار و تا محضر اوتاد و ستون های این خیمه مدنیت، همراه با رد یابی سنت های علمی که این زاد و ولدها در درون آن پدید آمده است. آشنائی به این زنجیره علم و فرهنگ، ما را از بیراهه رفتن، از تازه به دوران رسیدگی و لافِ گزاف در باب آنچه به فرهنگ و مدنیت ما مربوط می شود دور می کند. این اتصال، اطمینان آور و دلگرم کننده است.
بی جهت نیست که در بسیاری از موارد که قرار باشد کار به کاردان سپرده شود، وقتی می خواهیم جمعی فراهم آوریم تا در معرفی یا تجلیل از بزرگان تاریخ فرهنگ و تمدن ایران و اسلام، یا احیای میراث آنان، یا پی ریزی ساز و کاری برای اقدامی سنجیده در این زمینه ها راهی و سامانی پیشنهاد کنند، یکی از اولین نام هائی که مطرح می‌شود دکتر مهدی محقق است. حضور و تایید امثال ایشان قوت قلبی است برای جمع و اطمینانی بر استحکام کار.
در این میدان، دکتر محقق نشان داده است که امساکِ علمی نیست. پیشکسوتی و مرتبت والای علمی و تقدم سنی اش او را نه تنها به بی‌حوصلگی نکشانده بلکه از او سرمشقی ساخته است برای دانش پژوهان جوان، معلمی صبور و سرزنده و پا به رکاب،با گنجینه ای از امثال و حکم و خاطرات و نکته های نغز و حکمت های نظری و عملی که محضر او را پر حلاوت و طراوت می کند. و هم پر نشاط و بی تکلف.محضر او همواره کلاس درس است و کلاس درسش محضری شیرین. به هر بهانه‌ای که در حضورشان باشیم گوئی در کلاس نشسته‌ایم. شبکه وسیع و متنوع دانشوران ایرانی و غیر ایرانی که دکتر محقق در سال های عمر با آنان نشست و برخاست یا همکاری و مراوده علمی یا موانست اجتماعی داشته است خود نشانه گویائی است بر شیفتگی او به درس و بحث و تحقیق. حضور و سخن و نام ایشان در محافل علمی و فرهنگی در داخل و در خارج،همواره اسباب آبروی علمی و فرهنگی برای کشور ما بوده و هست.
کاردانی، اعتبار علمی و حسن سلوک این توفیق را به او داده است که، گاهی با کم ترین امکانات، به ایجاد نهادهای موثری در خدمت به علم و ادب و فرهنگ این مملکت اقدام کند. کم نبوده است مواقعی که درِ امکانات محدود هم بسته شده اما او باز هم با ایستادگی پنجره ای دیگر گشوده است. اگر از این راه نشد، از آن راه انجمن ترویج ادب و فرهنگ ساخته است. اما در اهتمامِ همیشگی استاد به تدریس و دلبستگی او به این آب و خاک و فرهنگ و مواریث معنوی آن، دوست فرزانه، دکتر معصومی همدانی، در نوشته خود اشاره کرده است که استاد محقق حتی در روزهای جنگ تحمیلی که هر کسی پناهگاهی در بیرون تهران می‌جست، چگونه به خواست جویندگان دانش پاسخ داد، در اوضاع و احوالی که گاه صدای درس و بحث او در صدای هواپیماهای عراقی گم می‌شد. و چگونه او در این سال های دراز از ناسپاسی هایی که نتیجه گردش روزگار است نرنجید و از ناملایمات رو ترش نکرد،در حالی که اگر می خواست گوشه عافیتی بطلبد و حتی رخت به سرزمینی آرام تر بکشدهمه بهانه های معمول فراهم بود؛ مقتضی موجود و مانع مفقود.
شبِ محقق به همت ستودنی سردبیر محترم مجله بخارا، آقای دهباشی – که خدمات و سخت کوشی او شناخته شده است – و با همکاری چند نهاد محترم فرهنگی، برگزار شد. چه خوب که این شب با حضور عینی استاد محقِق محقَق شد چنانکه استاد سید عبدالله انوار در مراسم آن شب گفت: «. . . در این مجلس ما هر چه سخن هست، سخن از آقای محقق است که بالاصاله در این مجلس مقیم‎اند و هر که خواهد وجود رابطی و اسنادی با این مجلس پیدا کند، باید با مقومً علیه آن پیدا کند؛ یعنی جناب محقق». و چه خوب که محل برگزاری شب محقق را باغ موقوفات دکتر محمود افشار و گنجینه‌ ی پژوهشی ایرج افشار در ساختمان کانون زبان فارسی قرار دادند تا آن مراسم با طنینِ نام و شمیمِ یادِ استاد فقید ایرج افشار هم مزین شود. نامی که یاد آور شوق و اخلاص و بی ریائی و فروتنی علمی و ایران دوستی و بی حاشیه گی در خدمت های ماندگار به این مملکت است. اسوه ای عزیز برای خادمان تاریخ این فرهنگ و ادب و تمدن که اکنون آمده اند یا در آینده خواهند آمد. معلم چند نسل از فرزانگان ایران و اساتید امروزِ ما.و چه خوب که شبِ محقق با حضور همسرِ دانشمند ایشان، سرکار خانم دکتر نوش آفرین انصاری، برگزار شد که به قول استاد کامران فانی با اینکه از ساحت متفاوتی می‎ آمد به عالم زندگی مشترکِ پر ثمری با استادِ برآمده از شرقِ شرق در آمد.با صمیمیتی دلپذیر. وقتی در جلسه بزرگداشت مرحوم حاج شیخ عبدالله نورانی ایشان را زیارت کردم پرسیدم: خانم دکتر، ایام را به چه می‌گذرانید؟ گفت: به استاد داری.
دانش وسیع، گستره حوزه معاشرت های علمی و خاطرات برجای مانده، حافظه درخشان و روزآمد، سرعت انتقال مطالب، خوی ملایم و طلبگی، حاضر جوابی و حاضر الذهنی، همه در هم تنیده اند تا از دکتر محقق استاد خوش محضری بسازند که عبوسی و سردی را می‌راند. حتی در معاشرت با مردمان عادی نیز چنین است. گرم و آرامش بخش. همین اواخر خاطره جالبی از ایشان شنیدم. بگذارید بگویم: اگر خوانندگان به یاد بیاورند، پارسال چرخ‌های یک هواپیما که از شیراز می‌آمد برای فرود در تهران باز نشد. داستان از این قرار است که خلبان در نزدیکی مقصد مشکل را اعلام می‌کند. اضطراب و ترس و فریاد استغاثه فضا را فرا می‌گیرد.دکتر محقق و خانم دکتر انصاری هم در ردیف های آخر همان هواپیما هستند. خانم‌های مهماندار هم که می‌باید به بقیه آرامش بدهند حسابی ترسیده اند. و چون استاد را شناخته‌اند گرد به ایشان پناه می‌برند که چه کنیم؟ چه می‌شود؟ استاد با قاطعیت و آرامش اطمینان می‌دهد که هیچ اتفاقی نمی افتد و همه سالم به زمین خواهیم نشست.چنان مطمئن و موثر که همه شان آرام می‌شوند و به بقیه مسافران می‌رسند. خوشبختانه چنین می شود و هواپیمای بدون چرخ به سلامت فرود می آید و البته ایمان مهمانداران به استاد صد چندان می‌شود. آنچه به دادِ آن الغوث کنان رسیده است در واقع حاضر الذهنی استاد در به‌یادآوردن حکمت برگرفته ازیک داستان تاریخی است و تطبیق دادن آن با احوال آن لحظه. به این معنی که منطقا از دو حال خارج نیست: یا هواپیما سقوط می کند که در آن صورت کسی باقی نمی ماند که یقه ایشان را برای پیشگوئی نادرست بگیرد، و یا به سلامت می نشیند که در آن صورت برد با پیشگوست که توانسته از ذخائر حکمت عملی خود بهره بگیرد و خدمتی بکند برای آرام کردن فضا و روحیه دادن به تیمی که می باید در هرصورت مسافران را دریابند.
نمی شود از دکتر محقق گفت و از حکیم ناصر خسرو یاد نکرد چرا که در محضر خوشِ ایشان، انتظار طرحِ حکمتی از این حکیم طبیعی بل مورد انتظار است. دوستداران و شاگردانی که با نیکو محضری استاد خو کرده اند،حتی می توانند زبان حال خود در شکایت از عالمان عبوس محضر رانیز در شعر ناصرخسرو بیابند:
تو با هوش و رای از نکو محضران                                                           چون همی برنگیری نکو محضری را
با عرض احترام، و دعا برای سلامتی و طول عمر و ادامه برکات و افاضات استاد. شماره  ۲۵۵۵۴

codex26x

تمام حقوق این سایت برای © 2021 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی