تفکرات و آراء استاد محمدتقی جعفری

خلاصه ای از زندگی، تفکرات و آراء استاد محمدتقی جعفری

موسسه ی تدوین و نشر آثار علامه جعفری

 

محمد تقی جعفری به سال ۱۳۰۲ خورشیدی در یکی از خانواده های متدین شهر تبریز چشم به جهان گشود وکودکی خویش را در پناه پدری راستگو و مادری سیده و پاکدامن آغاز کرد:

محمد تقی چون خواندن و نوشتن را پیش از آغاز دبستان، از مادر فرزانه خویش فراگرفته بود، به صلاحدید مدیر مدرسه( جواد اقتصاد خواه) درس و تحصیل را از کلاس چهارم ابتدایی آغاز کرد. پس از پایان دروس ابتدایی، محمد تقی وارد حوزه علمیه ی طالبیه شد، سپس راه تهران و قم را در پیش گرفت:

به دنبال آن، به سبب بیماری و رحلت مادر، به تبریز برگشت و در درس آیت الله شهیدی حضور یافت. اندکی بعد با اصرار شدید و اکید آن جناب مواجه شد که مصرانه از او می خواست راه نجف را پیش گرفته، هرچه زودتر به کانون علمی حوزه علمیه ی نجف بپیوندد.

می توان گفت: شهیدی فقید که در سال ۱۳۲۲ خورشیدی مطابق با سال ۱۳۶۳ قمری-   نسبت به ادامه تحصیل وی در نجف، اصرار و الحاح تمام و جدی داشت، با نیز مهیا کردن شرایط مقدماتی آن، در سرنوشت علمی و تکامل فکری وی نقشی اساسی ایفا کرده است.

حضور ۱۱ ساله محمد تقی جعفری در دانشگاه دینی بزرگ نجف اشرف که دارای اساتیدی ممتاز و صاحب نظر همچون: سید ابوالقاسم خوبی، سید محسن حکیم، شیخ کاظم شیرازی، سید عبدالهادی شیرازی، سید جمال الدین گلپایگانی، شیخ مرتضی طالقانی و… بود، تأثیر قاطعانه ای در شکل گیری شخصیت علمی و عملی وی داشت، به گونه ای که در سن ۲۳ سالگی( سال ۱۳۶۶ ق) موفق به اخذ درجه اجتهاد از شیخ کاظم شیرازی شده، ایشان سپس خود نیز یکی از مدرسین و اساتید کانون علمی نجف به شمار می رفت:

هم اندیشی با مرحوم محمدرضا مظفر فیلسوف، فقیه و منطقی نواندیش در نجف و احمد امین ریاضی دان برجسته دانشگاه بغداد مؤلف کتاب« التکامل فی الاسلام» که سال ها تداوم یافت، نشان از جامعیت خاصی بود که سبب شد وی در موضوعاتی چون « فقه و فیزیک» ،« فلسفه و زیبایی شناسی» ، « تاریخ و روان شناسی» و برخی دیگر از دانش های گوناگون، پلک دیدگان خود را به آفاق دانش های جدید و نوپایی که از مغرب زمین سرازیر شده بود نبندد و در شناخت تمدن علمی غرب و اروپا و ادبیات دوران پس از رنسانس- با تمام جوانبی که داشت- گام هایی علمی بردارد.

این موضوع را در آیینه نخستین اثر ارزشمندش، کتاب « ارتباط انسان- جهان» که در سن ۲۸-۳۰ سالگی به رشته تحریر درآمد، بهتر می توان نگریست. این کتاب که با گرایش فیزیک و فلسفه تألیف یافته، محصول پویندگی هایی بود که سال ها به طول انجامید و حضور مؤلف خویش را در مرزهای واقعی دانش های نوین تثبیت کرد. وی تا واپسین روزهای عمر، مطالب و مسائل جدی دنیای جدید را مورد اهتمام قرار می داد. این اهتمام در درجه اول، شناخت واقعیات و سعی در فهم و درک درست آنها و در درجه اول دوم، تحلیل و تشریح منتقدانه آن ها بود. تحلیل و آرای جعفری در خصوص جریانات فکری، منطبق بر تفکراتی بود که به عنوان دانشمندی جوان و اسلامی اندیش، آن ها را از اساتید زبده و جریانات زنده دوران تحصیل خود به ارث برده بود، و به نظر می رسد، اصل آن به زیربنای تربیتی تمدن علمی اسلام برمی گشت.

جعفری پس از اتمام تحصیلات، وقتی در خلال سال های دهه ۳۰ به ایران بازگشت، باز به بررسی جریانات فکری روز پرداخت. بی گمان، او با روشنفکری های واقعی موفق بود و اساساً همین موضوع بود که وی را به تحقیق و تفحص واداشته بود، تحقیق و تفحص هایی که شاید پررنگ ترین عنصر حیاتش در طول ۶۰ سال زندگی علمی او محسوب می شود. از نظر محمد تقی جعفری:

«روشنفکر حقیقی کسی است که ارتباط خود را با واقعیت گسترده در جویبار زمان، تنظیم منطقی نموده و با درک صحیح درباره علت ها، معلول ها، ثابت ها و متغیرها، برای تحقق بخشیدن به حیات معقول جامعه، رسالتی در خود احساس کند و از هیچ گونه گذشت و فداکاری در این راه دریغ نورزد.»

موضوع شایان توجه این که: جعفری برای « اندیشه» اصالت محض قائل بود و به مقوله « سؤال» و «پرسش»، اهمیتی بسیار جدی می داد. به اذعان و گواه کسانی که سال ها با او در ارتباط بوده و از نزدیک شاهد کوشش ها و جستجوهایش بودند، هیچ چیز برای وی ارزش و اهمیت سؤال را نداشت. اگر بتوان برای شخصیتش از تار و پودی سخن به میان آورد، بی گمان این تار و پود، « جستجو» و « سؤال» خواهد بود. او همواره در دنیای جستجو و سؤال زندگی می کرد و گام برمی داشت و در جستجوی سؤال، از علمی و به علمی دیگر می شتافت و بیشتر وقت خویش را با کتاب هایی سپری می کرد که حاوی مطالب و افکار جدید بوده، سؤالات جدیدتری برایش می آفریدند.

محمد تقی جعفری، در زمره متفکران و اندیشمندانی بود که چون در وادی انسان شناسی گام می زد، می کوشید که انسان و انسان جدید را به درستی بشناسد. براین اساس، برای انسان ها فراتر از اهمیت صوری و نظری، ارزش علمی و عینی قائل بود و با اخلاقی سازنده و سلوکی راهگشا، زیباترین جلوه های اخلاقی و حکمی خود را در همین رابطه بروز می داد. شاید در پرتو همین جلوه ها بود که در مدت زمانی نه چندان زیاد، توانست تألیفاتی پرشمار و عمدتاً بدیع از خود به یادگار نهد، که از مشهورترین آن ها می توان به مجموعه ۱۵ جلدی « تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی» و « ترجمه و تفسیر نهج البلاغه» در ۲۷ مجلد می توان اشاره کرد. این دو اثر به نوبه خود، حاوی عمده ترین تفکراتی است که او به مدت ۴ دهه متناوب، به آنها پرداخت و کوشید یافته های خویش را در قلمروهایی چون: انسان شناسی، جهان شناسی، روان شناسی، جامعه شناسی، اخلاق، حکمت، فلسفه و عرفان ارائه کند.

محمد تقی جعفری در هیچ یک از موقعیت های زندگی، از آرمان های خویش فاصله نگرفت و مرعوب جریانهای غیرپایدار و گذرا نگردید. او با تمام جولان های فکری و فلسفی اش، در پافشاری برحفظ آرمان هایی که آن ها را با کلیدواژه هایی چون: تعهد، مسؤرلیت بیان می داشت، ثابت قدم بود و تغییر بی بنیاد و ناهنجار را در آنها روا نمی دانست.

از دیگر ویژگی هایش این که: در مقولاتی مثل علم و تفکر، قائل به توقف نبوده مسیر آن را آشکارا پایان ناپذیر می دید و پیوسته بیان می داشت: در مسیر علم و دانش هیچ گاه قانع نشدم. تنها با لحاظ و فهم این ویژگی است که می توان سر تألیفات و اندیشه های پردامنه ایشان را گشود: از زیبایی شناسی تا فلسفه و ادبیات، و از شناخت و تحلیل هنر تا دریافت روان و انسان و حیات.

وی جزو متفکرانی بود که دیدگاه های خویش را پیوسته با عنصر زمان هماهنگ می کرد. او به تفکر تطبیقی، روزآمد و زمان گرا ایمانی راسخ داشت. بخش مهمی از جهت گیری های فکری وعلمی اش در اصل به ایده ای با عنوان فرهنگ مشترک بشری بر می گشت. فرهنگ مشترک بشری که از تفکرا ت اساسی و اولیه استاد جعفری به شمار می رود، به این معناست:

فرهنگ های بشری، در ریشه های فوق ظاهری خویش با همدیگر اشتراک داشته، پیوندهای زوال ناپذیر دارند که در عوامل محیطی و جغرافیایی نمی توانند برآنها دسترسی پیدا نموده و تأثیر انفعالی در آن برجای بگذارند.

در واقع، می توان گفت: کارنامه فکری محمد تقی کارنامه پرمحصول مردی است که وجودش وقف دین و دانش بود. هم ملموس حیات او، جز این نبود که مجهولی را حل کند و پرده ای از آویخته به جمال علم و زندگی را در عصر صنعت و فوق صنعت کنار زند، تا حیات برای انسان تصویری منطقی تر بیابد و او در وادی حیات معقول گام بگذارد. چه او بود که از صمیم جان اعتقاد داشت: زندگی پیوسته باید در حال به وجود آمدن و به وجود آوردن باشد و الا باری است بر دوش انسان.

دلیل ما به این سخن میزان درنگ و تأمل فراوانی است که ایشان درباره واقعیات نظری و عملی زندگی و تعریف و تحدید قلمروهای بنیادین آن نموده است:

-آیا حقیقت زندگی، همین است و بس؟ ( این) سؤالی است که از آغاز تاریخ معرفت بشری تاکنون، افکار بشری را به خود جلب نموده است. درمقابل این سؤال مردم دو صف کشیده اند: صف آری گویان، صف نه گویان.

-پدیده زندگی، حقیقتی است مولد که چگونگی اراده و برخورداری از آن، تحت اختیار آدمی است.

-زندگی قالب گیری شده در احساس و حرکت«خود محوری» مساوی مرگ است.

- اغلب انسان ها به جهت عدم محاسبه در تمایلات و خواسته های خود، در دام های پولادین زندگی می کنند و با تمام ساده لوحی یا ریاکاری، نامش را « زندگی آزادانه» می گذراند!

- زندگی بی نیایش و بیرون از جاذبیت کمال الهی همان جام خالی است که هنگام تولد به لبانمان می چسبانیم و هنگام مرگ، آن را دور می اندازیم.

سرانجام محمد تقی جعفری پس از عمری تلاش و تکاپو در تاریخ ۲۵ آبان سال ۱۳۷۷ خورشیدی به رحمت ایزدی پیوست و در شهر مقدس مشهد در حرم مطهر امام رضا(ع) در دارالزهرا مبارکه به خاک سپرده شد.

فهرست آثار استاد محمد تقی جعفری

حقوق سیاسی: حقوق جهانی بشر از دیدگاه اسلام و غرب- حکمت اصول سیاسی اسلام

علوم جدید: بررسی فقهی و حقوقی طرح ژنوم انسانی

کلام و کلام جدید: الامر بین الامرین- جبر و اختیار- فلسفه دین

فقه: رسائل فقهی( منابع فقه) – الرضاع- تعبد و تعقل در فقه اسلامی

کلیات: مجموعه مقالات- پیام خرد- فرهنگ پیرو، فرهنگ پیشرو- طرحی برای انقلاب فرهنگی

انسان شناسی و جهان شناسی: ارتباط انسان و جهان- ایده ال زندگی و زندگی ایده ال- فلسفه و هدف زندگی- آفرینش انسان- حرکت و تحول از دیدگاه قرآن( به انظمام انسان در افق قرآن)- قرآن نماد حیات معقول- شناخت انسان در تصعید حیات تکاملی

بررسی و نقد: بررسی و نقد نظریات دیوید هیوم در چهار موضوع فلسفی- توضیح و بررسی مصاحبه برتراند راسل- وایت- بررسی و نقد برگزیده افکار برتراند راسل- بررسی و نقــد کتاب سرگذشت اندیشه ها

زیبایی شناسی و هنر: زیبایی و هنر از دیدگاه اسلام- موسیقی از دیدگاه فلسفی و روانی

فلسفه( مضاف و مطلق): همگرایی دین و دانش- نهایه الادراک الواقعی بین الفلسفه القدیمه و الحدیثه- تحقیقی در فلسفه علم

اندیشه های مولوی: تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی( ۱۵ جلد)- مولوی و جهان بینی ها- علل و عوامل جذابیت سخنان مولوی- فکرواره مثنوی

عرفان و معرفت: عرفان اسلامی

معارف مکتبی: نیایش امام حسین(ع) در صحرای عرفات- امام حسین(ع) شهید فرهنگ پیشروانسانیت- امید و انتظار( حکومت الهی مهدی(عج) در روی زمین)

اخلاق و مبانی: وجدان- اخلاق و مذهب- ارکان تعلیم و تربیت

نهج البلاغه: ترجمه و تفسیر نهج البلاغه(۲۷ جلد)- ترجمه کامل نهج البلاغه- فکروارهنهج البلاغه

فلسفه علمی: علم و دین در حیات معقول- شناخت از دیدگاه علمی و قرآن

پرسش و پاسخ: تکاپوی اندیشه ها( ۲ مجلد)- در محضر حکیم- حیات معقول

ادب و ادبیات: مبدأ اعلا- از دریا به دریا( کشف الابیات مثنوی مولوی)- سه شاعر( حافظ، سعدی، نظامی)- تحلیل شخصیت خیام

تمام حقوق این سایت برای © 2020 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی