خاطرات آموزشی (۵۳) ادبیات و زندگی، و تذکر به دانش آموزان

گاهی نیز به مقلات جالبی برخورد می کردم که برایم آموزنده بود از جمله این مقاله کوتاه آقای دکتر محمد علی اسلامی ندوشن. از روزنامه اطلاعات، سه‌شنبه یکم آبان ۱۳۹۷

اول دفتر
ادبیات و زندگی
دکترمحمدعلی اسلامی ندوشن

دوره زندگی انسان کوتاه است و در فاصله آمدن و رفتن به جهان، معنایی نهفته است. پس انسان باید حق انسانیت خودش را ادا کند. یعنی اینکه با کار و تلاش به بشریت خدمت کند و نه اینکه فقط مانند یک مصرف‌کننده، بیاید و برود. اما افراد در بهترین دوران عمر که دوران جوانی است، قدر عمر و بهار جوانی را نمی‌دانند.
هنرفکرکردن در زندگی، اهمیت زیادی دارد؛ چون لازمه درست زندگی‌کردن است. هنر فکر کردن باید از طریق آموزش به افراد منتقل شود تا بهار جوانی به سرانجامی برسد. منظور این نیست که جوانان مقصرند، بلکه شرایط آنها را به این وضع کشانده است. دانش‌آموزان اغلب ایراداتی می‌گیرند که معلم خوب درس نمی‌دهد، مطالب کتاب‌های درسی جذابیت ندارد، کتاب‌ها تکراری است و پربار نیست که تا حدی درست است.
اما دانش‌آموز هم در کلاس درس باید فعال باشد، پرسش کند و موضوعی را به عنوان بحث مطرح کند و اهل گفت و گو شود. اما این مشکلات از قدیم وجود داشته که من چندجا درباره آن نوشته‌ام. جذب علم هم در جامعه ما ضعیف است و از طرفی، مدرک‌گرایی باب شده است. تعداد دانشجوها روز به روز افزایش می‌یابد و در هر ده کوره‌ای دانشگاهی ایجاد شده است.
اکنون باید ببینیم با این سیل مدرک به دست، چه می‌خواهیم بکنیم؟ آنچه نگران‌کننده است، دو چیز است: یکی این که جوانان ما کم تر سؤال دارند و کم ترکنجکاو هستند. دوم اینکه در دوران مدرسه عادت به فکرکردن در آن ها رسوخ داده نشده است. بیشتر اوقات به دنبال کلیشه‌ها هستند. چه در مدرسه و چه در دانشگاه.
آنچه برای ایجاد شادابی جامعه لازم است، اندیشه آزاد است. اندیشه آزاد از طریق مطالعه و بحث و گفت ‌وگو و برخورد عقاید ایجاد می‌شود. اما تیراژ کتاب که معیار مهمی است، حرف دیگری می‌زند. آموزش در ایران، تعبدی بوده است و آموزش تحلیلی که متکی بر سؤال باشد، بسیار ضعیف بوده و این درآینده نگرانی‌های بیشتری به وجود می‌آورد.
نگرش‌های آموزشی در کشور، نیازمند بازنگری و بازسازی است و کتاب‌های درسی و آموزشی، جوابگوی بسیاری از نیازهای نوجوانان و جوانان نیست. این کتاب‌ها ذهن جوانان را کم تر با مسائل اساسی زندگی درگیر می‌کند و به همین سبب، نسل جوان دچار نوعی سرگردانی در زندگی است. زیرا درس‌های زندگی در کتاب‌های درسی، کم تر جلوه دارد و در محتوای کتاب‌های درسی، چنین ایراداتی دیده می‌شود.
برای رفع ایرادات، توجه بیشتر به فرهنگ، شرط اول موفقیت در این مسیر است. در آثار گذشتگان و ادب فارسی، با دریایی از جهان‌بینی و رهیافت زندگی روبرو هستیم. واقعیت‌های زندگی و درس‌های زندگی در ادبیات قدیم ما بازتاب وسیعی دارد.
سؤال این است که تاکنون چه اندازه به «ادب» گذشته ایران و «گنجینه‌های فرهنگ» – آن هم وقتی درشاهکارهای «ادب فارسی»،از زندگی بسیار حرف زده شده است.- به طور پویا نگاه شده؟
این که نقص‌هایی در آن وجود دارد، ایجاد مانع نمی‌کند و نباید از آن ابایی داشت. باید آنها را زدود. با بهره از آن گنجینه‌ها می‌توان جوانان را با دریای بی‌کران ادب و هنر زندگی آشنا کرد. اگرفرهنگ در مسیری قرار گیرد که از خرافات دور و به روشنگری نزدیک شود، دستخوش رکود نمی‌شود.
فرهنگ باید روینده باشد و اگر فرهنگ، رفیق راه رونق اقتصادی نباشد، فساد روحی بر جامعه عارض می‌شود. فرهنگ زمانی بارور می‌شود که فرصت‌های مناسب در اختیار جوانان قرار داده شود تا استعدادهای خود را بشناسند.
درکتاب«سیمای یک فرهنگ‌مدار»گفته‌ام که ادبیات گذشته، یکدست نیست. چند شاهکار دارد. حدود بیست و چند گوینده بزرگ و مقداری هم شعر بد و مکرر، که کسی به آنها اعتنا نداشته است. زبان فارسی، زبان شعر بوده است؛ زیرا مردم به علت وضع نابسامان زندگی به شکایت و درد دل احتیاج داشته‌اند. این شعرها باید به نقد درست گذاشته شوند.
شعر فارسی، بیشتر از تاریخ بازگوکننده وضع اجتماعی و روانی مردم ایران است و ما برای شناخت زندگی کشور خود از آن بهره زیادی می‌توانیم بگیریم. کسانی که با زبان تلخ، بی‌آنکه سواد خواندن این آثار را داشته باشند، از آن انتقاد می‌کنند، عذرشان خواسته است. از زمانی که خودکار ارزان و حروف چاپ در اختیار همه کس قرار گرفته است، هر کسی (به شرط آنکه وارد سیاست نشود) آزاد خواهد بود که هر چه می‌خواهد بگوید و بنویسد، ولی باید شنونده عاقل باشد.
زبان فارسی دری، ناگزیر بوده است که طی عمر خود،خیلی دست به عصا حرکت کند. از یک سو، حرف‌های بسیاری برای گفتن داشته و از سوی دیگر به علت حکومت‌های استبدادی و تعصب عوام، ناگزیر به رعایت احتیاط بوده است. به این علت، آن همه ایهام و کنایه و پوشش در ادب فارسی راه یافته و مولوی می‌گفت: چاره اکنون آب و روغن کردنی است.
البته چون هنرهای دیگر از نوع نقش و مجسمه و موسیقی، حرام یا مطرود شناخته می‌شده، شعر می‌بایست بار آنها را بر دوش بکشد. از این رو شعر بسیار رشد کرد. حتی فکر فلسفی هم که حکمت نام گرفت، از طریق ادبیات، و با زبان ادبی، به ساحت اندیشه ایرانی راه یافت.
زبان فارسی در اغلب اوقات در زیر یک سایه خودسانسوری زندگی کرده است. و این، همه‌اش بار منفی نداشته، بلکه از جهتی موجب غنای آن نیز شده است. زیرا بسیاری از نهفته‌های درونی ایرانی را بیرون ریخته است.

و گاهی جملات کوتاه از دانشمندان سراسر جهان که آن را به صورت نامه ای در می آوردم و خطاب به همگان می نوشتم مثل نامه زیر که در اوائل مهر در سال تحصیلی ۷۹-۷۸ تنظیم کردم.

به نام خدا
دانش آموزان عزیز ، والدین گرامی ، با سلام و احترام
ضمن آرزوی سلامت ، بهروزی وشادمانی برای اعضای محترم خانواده ، امید است همگی شمابه خصوص دانش آموز عزیز ما تا کنون با استفاده از تعطیلات تابستان گام های موثری را در مسیر رشد و تکامل اخلاقی و علمی و نیز تفریحی خود برداشته باشد.
همانگونه که در گردهمائی های توجیهی ، علمی و تربیتی در مدارس، اشاره می شود.
دانش آموزان علاقه مند به پیشرفت های چشمگیر تحصیلی، لازم است از همه ی فرصت ها برای رسیدن به اهداف بلند علمی – آموزشی استفاده کنند.
ان شاء ا… ، شما هم به موفقیت های مطلوب نائل شده اید. باز هم می توانید با اجرای دستور العمل های زندگی ساز زیر و با توجه به شرایط و امکانات خانوادگی خود گوی سبقت را از دیگران بربائید. تقاضا می شود این دستورالعمل را درجمع اعضای محترم خانواده مطالعه و حتی المقدور به اجرا بگذارید.
۱) صبح زود از خواب بیدار شوید ، نیایش کنید ، ورزش کنید با نهایت اشتیاق با پدر و مادر و سایر اعضای خانواده دیدار کنید و بلافاصله برنامه ی روز خود را آغاز کنید.
۲) برای هر روز خود برنامه داشته باشید و برنامه ی خود را گام به گام به اجرا در آورید.
۳) در برنامه های خود همواره دو بعد اخلاقی و علمی را با هم در نظر بگیرید وبدانید با دو بال اخلاق وعلم با سرعت بیشتری می توانید پرواز کنید.
۴) برای کامیاب شدن و داشتن یک زندگی سعادتمندانه همواره به نمونه والگو نیاز دارید. سعی کنید با مطالعه ی زندگی نامه های مفید همواره به روحیه ای سرشار از نشاط دست پیدا کنید.
۵) سعی کنید از هم اکنون معنای زندگی رادرست درک کنید ، هدف های زندگی را درست بشناسید و برای دستیابی به آن به طور جدی تلاش کنید.
۶) از منابع بی کرانی که خداوند در اختیار شما قرارداده ، بی نهایت استفاده کنید و کامیاب شوید.
۷) آموختن ، با شانس و تصادف حاصل نمی شود. بایستی با اشتیاق آن را دنبال کنید و با جدیت به آن بپردازید.
۸) پیروزی با کار و کوششی که برای انجام آن همت گماشته اید ، همراه است و شادی و
نابرده رنج گنج میسر نمی شود. مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد
۹) حل پیچیدگی های زندگی و کشف رموز آن نیاز به شهامت و اراده ای دارد که از انگیزه و اشتیاق درونی سرچشمه می گیرد بنا بر این باید تلاش کنید با یک همت عالی قدم های استوار ویژه ی آن را بردارید
۱۰) تنها اشخاص کنجکاو می توانند بیاموزند و فقط انسان های مصمم و با اراده می توانند بر موانع راه علم و دانش غلبه کنند.پس تصمیم بگیرید وحرکت کنید.
۱۱) همیشه میزان اشتیاق و علاقه برای یادگیری ، مهم تر از میزان هوش و فراست شخص برای یادگیری است، پس کار خود را با اشتیاق دنبال کنید.
۱۲) زندگی همچنان باید ادامه پیدا کند و حس کنجکاوی باید زنده نگه داشته شود و شخص هوشمند نباید تحت هیچ شرایطی به زندگی پشت کند بنابراین همواره کنجکاو باشید وهوشمندانه گام بردارید.
۱۳) می گویند یکی از اهدف های بلند زندگی «آموختن» است. در زندگی چیزهای زیادی برای یادگیری وجود دارد. پس سعی کنید هر روز دامنه ی اطلاعات وآگاهی های خود گسترش دهید.
۱۴) اساس تلاش ما باید بهره گیری از فرصت ها باشد ، فرصت ها راهی برای شکوفائی استعدادها و بهره گیری از ظرفیت ها است. فرصت ها از دیدگاه مولا علی (ع) همچون ابرها می گذرند پس فرصت ها را غنیمت شمارید.
۱۵) در دوران تحصیل ممکن است عده ای نمرات عالی کسب کنند اما کسانی که در مواجه با مشکلات زندگی پیروز بیرون می آیند ، نمرات عالی تری دارند. باید خود را برای زندگی فردا آماده کنید.
۱۶) همیشه باید حاصل شکست ها و ناکامی ها ، پیروزی های لذت بخش باشد از گذشته باید درس های بسیار مهم و اثر بخش بیاموزیم وآینده ی درخشان خود را پی ریزی کنیم.
۱۷) اگر زنده هستیم باید حرکت کنیم ، جنب و جوش داشته باشیم ، جست و خیز کنیم ، سرو صدا راه بیندازیم، پویا باشیم و نشان بدهیم با مردگان تفاوت داریم.
۱۸) ادیسون می گوید: هزار بار آزمایشی که در اختراع لامپ کردم و نتیجه ای نداد ، هرگز به عنوان شکست تلقی نکردم ، زیرا هزار و یکمین آزمایش پنجره ی موفقیت را به روی من گشود.
۱۹) زندگی همیشه درس های آموزنده و فراوانی به ما می دهد ، آموختن و به کارگیری این درس ها به وجود ما بستگی دارد. زندگی نامه ها ، درس های آموزنده ای در بر دارد. از همه ی این درس ها استفاده کنید.
۲۰) اینشتین بزرگترین متفکر قرن گذشته می گوید: داشتن ابتکار و درک هر مطلبی ، مهم تر از انبار کردن علوم است. پس سعی کنید هر مطلبی را که می آموزید به خوبی درک کنید ، تجزیه وتحلیل کنید ودر زندگی به کار گیرید.

تمام حقوق این سایت برای © 2022 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی