در سایه سار قرآن / گفتگو با دکتر حسین نصر

در سایه‌سار قرآن
گفتگو با دکترسید حسین نصر – آمنه شیرازی‌نژاد

اشاره: اخیراً دکتر نصر ـ استاد مطالعات اسلامی دانشگاه جورج واشنگتن ـ به یاری جمعی از محققان پس از ده سال تلاش مستمر، ترجمه و تفسیر قرآن کریم به زبان انگلیسی را به اتمام رسانیده است. آنچه در پی می‌آید، گفتگویی درباره روند شکل‌گیری و اتمام این طرح مهم است که انتشارات هارپر، از بزرگترین و معتبرترین ناشران کتب علوم انسانی در آمریکا آن را تا سال آینده به چاپ خواهد رساند.این مطلب پیشتر در ماهنامه «اطلاعات حکمت و معرفت» به چاپ رسیده است.

***

اولین ترجمه‌های قرآن کریم به زبان های اروپایی (غیر از لاتین ) از حدود ۳۵۰ سال پیش و با ترجمه به زبان ایتالیایی در ونیز آغاز شد. لطفاً درخصوص چگونگی شکل‌گیری کارتان در ترجمه قرآن به زبان انگلیسی بگویید و این که این ترجمه چه ویژگی خاصی نسبت به ترجمه‌های پیشین دارد؟

اجازه بدهید در آغاز، داستان چگونگی طرح ترجمه جدید قرآن کریم را عرض کنم که ان‌شاءالله به ‌زودی منتشر خواهد شد. تخصص بنده فلسفه، عرفان و علوم اسلامی است و قرآن‌شناس نیستم، بلکه فقط شاگرد قرآنم؛ ولی به هر حال همواره تا حدی که بضاعت علمی داشته‌ام، کتاب خدا و تفاسیر مختلفی را که در قرون بر آن نوشته شده، خوانده‌ام. چند سال پیش بزرگ ترین ناشر کتب دینی در آمریکا به نام انتشارات هارپر، که هم در سانفرانسیسکو و هم در نیویورک شعبه دارد، کتابی به نام Study Bible منتشر کرد که شامل ترجمه جدیدی از عهد جدید، عهد قدیم و شروح مختلف بر تمام متن کتاب مقدس مسیحیان است و بعد از آن نیز کتابی به نام

Study Torah را عرضه کرد.

انتشار این دو کتاب بسیار جنجال‌برانگیز بود؛ با وجود اینکه کتاب مقدس مسیحیان صدها ترجمه به زبان انگلیسی دارد و هر سال ترجمه یا شرح جدیدی از آن منتشر می‌شود، اما از ترجمه انتشارات هارپر چه در دانشگاه ها و چه در کلیساها و محافل دینی بسیار استقبال شد و به این ترتیب هارپر تصمیم گرفت چنین طرحی در مورد قرآن نیز اجرا کند. در واقع بعد از انتشار کتاب انجیل و عهد عتیق و تورات، اجرای طرحی جامع درخصوص ترجمه و تفسیر قرآن کریم را در برنامه‌اش قرار داد. هارپر یکی از ناشران اصلی کتب من از جمله کتاب اخیرم «اسلام در دنیای متجدد» است که هنوز به فارسی ترجمه نشده است.

این انتشارات درخصوص اجرای طرح

Study Quran با من تماس گرفت و گفت که می‌خواهیم شما سرویراستار این پروژه باشید و این کتاب زیر نظر شما تهیه شود. من در ابتدا گفتم: «خیلی متشکرم، ولی این کار از بضاعت علمی بنده خارج است و این تخصص یک قرآن‌شناس است.» هارپر در پاسخ گفت که: «اگر شما نظارت این طرح را قبول نکنید، ما این کار را انجام نخواهیم داد.» من به خانه رفتم و با خود اندیشیدم که در درگاه خداوند از این که کاری در باره کلام او، آن هم کاری به این مهمی را زمین بگذارم، خجالت می‌کشم و هر طور شده این کار را قبول خواهم کرد و خداوند خودش کمک خواهد کرد و الحمدلله این تصمیم به دلم نشست.

روز بعد، با انتشارات هارپر تماس گرفتم و گفتم: «به یک شرط این کار را قبول می‌کنم و آن این که همان‌طور که تمام دانشمندان و ویراستاران کتاب Study Torah یهودی و تمام نویسندگان و ویراستاران Study Bible مسیحی هستند، بنابراین تمام کسانی که با کتاب قرآن نیز سر و کار خواهند داشت، چه نویسندگان و چه ویراستاران، باید مسلمان باشند.» آنها با کمی تأمل این شرط را که البته خودش به تنهایی شرط مهمی بود، پذیرفتند؛ زیرا مسیحیان و بیشتر کشیشانی که با اسلام عناد داشتند، از قرن هفدهم به بعد برای اولین‌بار قرآن کریم را به زبان انگلیسی ترجمه کردند یا شرق‌شناسانی که اصولاً منکر اصالت وحی بودند، به این امر پرداختند. ترجمه‌های قرن بیستم نیز که بعضی از مسلمانان (مانند یوسف‌علی، محمد اسد و محمد پیکتال) آن را انجام داده‌اند، هر کدام مشکلاتی دارند و آن طور که باید و شاید، همه کلمات قرآن را به‌صورت واضح و کامل منعکس نکرده‌اند و همه دانشمندان این زمینه بر این امر واقف هستند.

بنابراین اولین شرط بنده در مورد این کتاب مؤثر واقع شد که مهم ترین عامل تمایزش با بیشتر ترجمه‌های قرآن به زبان انگلیسی است و مسلمانان همه کارهای این اثر را انجام داده‌اند و از آن جایی که به هر حال این اثر در آمریکا چاپ می‌شود و چاپ تهران یا کراچی نیست، سه نفر از مسلمانان آمریکایی را انتخاب کردم که تحت نظارت من به‌ عنوان ویراستار این پروژه همکاری کنند. ایشان هر سه در دانشگاه های آمریکا استاد هستند و از معتبرترین دانشگاه های این جا مدرک دکتری گرفته‌اند و هر سه زمانی شاگرد بنده بوده‌اند: یکی آقای دکتر ژوزف لومبارد، استاد دانشگاه براندایس در ماساچوست است که از دانشگاه ییل فارغ‌التحصیل شده و شش سال در دانشگاه جورج واشنگتن در دوره‌های لیسانس و فوق‌لیسانس شاگرد من بوده است. دیگری جنر دَگلی متولد آمریکا ولی چرکسی‌تبار است؛ یعنی پدر و مادرش از مهاجران قفقازی هستند که به آمریکا مهاجرت کردند. او هم شاگرد من بود و بعد به دانشگاه پرینستون رفت. دیگری خانم ماریا دکیک است که او هم دکتری‌اش را از دانشگاه پرینستون دریافت کرده است. ایشان هر سه مسلمان هستند که البته دو نفرشان مسلمان شدند و دیگری هم که از خانواده‌ای قفقازی و مسلمان بود. بعد از گذشت مدتی، یک دانشمند جوان دیگر به نام محمد رستم را نیز به ‌عنوان کمک ویراستار به این گروه اضافه کردم که پاکستانی‌تبار و در کاناداست؛ ولی اصل همان سه ویراستاری هستند که خدمتتان عرض کردم.

چه زمانی اجرای این طرح را آغاز کردید؟

۹ سال پیش.

کتاب به چه صورتی تدوین شده است؟

این کتاب شامل سه قسمت اساسی است: قسمت اول شامل ترجمه‌ای از قرآن کریم است که با توجه به تمام ترجمه‌های معروفی که به زبان انگلیسی وجود دارد، از پیکتال، محمد اسد، آربری و یوسف‌علی گرفته تا دیگران، ترجمه شده. البته همواره بازگشت به متن قرآن مدنظر بوده است، بدون اتکا به هیچ ‌یک از ترجمه‌های گذشته؛ ولی با نگاهی به ترجمه‌های گذشته. بعضی از ترجمه‌های گذشته مثل ترجمه آربری بسیار شاعرانه است، ولی رابطه آن با اصل متن عربی دقیق نیست. بعضی‌ها دقیق است، ولی کیفیت ادبی انگلیسی را ندارد؛ درحالی‌که قرآن کریم بالاترین سطح زیبایی‌شناسی زبان عربی را منعکس می‌کند و یکی از ویژگی هایش بلاغت اعجاب‌انگیز آن است. وقتی قرآن را ترجمه می‌کنید، باید در بالاترین سطح زبان موردنظر باشد یا این که تا حدی زیبایی کلام داشته باشد. به هر حال نباید فراموش کرد، ترجمه قرآن همواره ناقص خواهد بود؛ چون به یک معنا قرآن اصلاً قابل ترجمه نیست. ما باید کاری مانند ترجمه کینگ جیمز از کتاب مقدس مسیحیان می‌کردیم که به اندازه‌ای زیباست که با کارهای شکسپیر قابل مقایسه است و هنوز هم با وجودی که زبان انگلیسی تحولات بسیاری پیدا کرده، اما همچنان بیشتر از ترجمه‌های دیگر کتاب مقدس مورد نقل قول و استفاده مردم است.

ما ترجمه‌های گوناگون قرآن کریم و متن عربی آن را با چاپ های مختلف جمع‌آوری و شروع به ترجمه متن کردیم. به این صورت که من تمام سی جزء قرآن را بین سه ویراستار تقسیم کردم و خودم سوره فاتحه را به ‌عنوان نمونه برای ویراستاران ترجمه کردم. زبان عربی همه ویراستاران این کتاب فوق‌العاده خوب است و انگلیسی هم زبان مادری‌شان است. منظورم این است که زبان انگلیسی دست ‌و ‌پا شکسته‌ای نیست که متأسفانه بعضی از مسلمانان برای ترجمه قرآن کریم به کار می برند. ضمن این که دیدگاه کلی ایشان با دیدگاه بنده یکی است.

خود شما زمانی با من درس خوانده‌اید و می‌دانید که بعضی از شاگردانم بسیار به من نزدیک و هم‌افق و همفکر من هستند. این امری است که موجب شد ما هیچ گرفتاری و کشمکشی از این جهت نداشته باشیم. مانند مترجمان کینگ جیمز کتاب مقدس که همکاری حیرت‌انگیزی با یکدیگر داشتند و با آنکه حتی اسمهایشان هم مشخص نیست، اما کتابی با چنین وحدت سبکی به زبان انگلیسی به وجود آوردند. خداوند به ما هم عنایت فرمود و همان‌طور شد.

به همان صورت که گفتم، اجزای قرآن را بین ایشان تقسیم کردم. بعضی از قسمت‌هایش را خودم به عنوان نمونه ترجمه می‌کردم و بعد آنها ترجمه را ادامه می‌دادند و با یکدیگر صحبت یا حتی بر سر ترجمه فلان کلمه یا فلان حرف ربط مشاجره می‌کردند؛ برای مثال می‌دانید حرف «انَّ» یا یک «واو» عربی می‌تواند چند معنا داشته باشد. ایشان خیلی با دقت همه موارد را بررسی می‌کردند و بعد برای من می‌فرستادند. من هم آنها را می‌خواندم و تصحیحات نهایی را انجام می‌دادم و به این ترتیب ترجمه متن قرآن به سرانجام رسید و این قسمت اول کار ما بود.

قسمت بعدی قرار بود «شرح متن» یا همان تفسیر باشد که در زبان انگلیسی به آن Commentary می‌گویند. شاید برای اولین‌بار در تاریخ اسلام می‌خواستم هم برای حفظ وحدت امت اسلامی و هم جهت آشنایی خواننده با نحل مختلف تفکر سنّتی اسلامی، از مفسران مختلف، سنّی و شیعه، لغوی، تاریخی، کلامی، فلسفی، عرفانی، و همه ی انواع تفاسیر از طبری گرفته تا میبدی، به عربی و فارسی استفاده کنیم. در نهایت تفسیر خودمان را تدوین کردیم و مسئول این کار هستیم، ولی به هر حال این تفسیر شامل اشارات بسیاری به تمام تفاسیر سنتّی است.

این کلمه «سنتّی» بسیار مهم است؛ زیرا ما در کل تمام تفاسیر مدرن و متجددانه را کنار گذاشتیم که از قرن نوزدهم توسط افرادی مانند سر سیّد احمدخان به همراه عده‌ای در مصر شروع شد و تنها تفسیر دوره جدیدی که مدّ نظر قرار دادیم، تفسیر «المیزان» اثر استاد بنده، مرحوم علامه طباطبایی (رضوان‌الله‌علیه) است که البته وصف جدید ربطی به تجدد ندارد، بلکه مربوط به زمان نگارش آن است.

پس این تفسیر رویکرد خاص شیعه یا سنّی ندارد؟

خیر، بلکه به طور کلی اسلامی، با توجه به حفظ وحدت اسلامی است؛ منتها بیان می‌کنیم که فلان مفسر سنّی یا فلان مفسر شیعی درباره فلان جمله چه گفته است. میان شیعه‌ها و سنّی‌ها هم اختلاف‌ نظرهای بسیاری وجود دارد که البته هر کسی با تفاسیر قرآن سروکار دارد، به این امر آگاهی دارد و از این جهت، این تفسیری که ارائه داده‌ایم، یک کار جدید است و تا حدی که بنده می‌دانم، هیچ تفسیری به این صورت حتی در دوران قدیم انجام نشده است.

قسمت سوم یا پایانی این کتاب شامل چیست؟

با توجه به اینکه این ترجمه برای مخاطبانی نوشته شده که آشنایی زیادی با معارف اسلامی و قرآن ندارند، از‌این‌رو من از چند نویسنده مسلمان، که از شرق آسیا گرفته تا آمریکا میانشان هست، خواهش کردم در مورد جنبه‌ای از قرآن مقاله علمی بنویسند. این قسمت شامل ۱۷ مقاله می‌شود که بسیار مفصل است و حدود ۴۰۰ صفحه را در بر می‌گیرد. مقالات بسیار متنوع و شامل موضوعاتی از قبیل قرآن و مسأله قانون و حقوق، قرآن و کلام و فلسفه، قرآن و ساختارهای اجتماعی، قرآن و عدالت، قرآن و زن و سبک ادبی قرآن است. تمام نویسندگان همان‌طور که عرض کردم، مسلمان هستند و انواع افراد را شامل می‌شود؛ از شیخ‌الازهر فعلی، رئیس دانشگاه الازهر مصر و یکی از معروفترین شخصیت‌ها در عالم تسنّن گرفته تا یکی از آیت‌الله‌های خیلی محترم خودمان در ایران، حضرت آیت‌الله محقق‌داماد که از دوستان نزدیک بنده هستند. ایشان لطف کردند و مقاله بسیار مهمی در مورد «قرآن، فلسفه و کلام» به فارسی نوشتند که بنده ترجمه آن را به انگلیسی بر عهده گرفتم. چند نفر دیگر هم مقالاتی به زبان عربی نوشتند که گروهی آن را ترجمه کرد و من آن را تصحیح کردم.

خلاصه از این علمای بزرگ گرفته تا دانشمندان جوان، که البته بسیار با استعداد و ورزیده هستند، در بین نویسندگان این کتاب یافت می‌شوند، هم مرد، هم زن و هیچ ملیت خاص و نژادی در انتخاب افراد مد نظر نبوده و همه نوع مسلمان از عرب و عجم را شامل می‌شود. این قسمت از کار، خودش به‌ طور مستقل اثر بدیعی است که اگر چاپ شود، یکی از بهترین کتابها در مورد قرآن به زبان انگلیسی خواهد بود.

البته باید اشاره کنم که علاوه بر سه قسمت اصلی کتاب یعنی قسمت اول ترجمه متن شریف قرآن، قسمت دوم، تفاسیر تمام سوره ها (از سوره فاتحه تا سوره الناس) و قسمت سوم یعنی مجموعه مقالات، شامل نقشه‌های مختلف از سرزمین عربستان و شرق دریای مدیترانه و سرزمین هایی است که در قرآن کریم به آنها اشاره شده و انواع و اقسام فهرست ها نیز موجود هست.

این کتاب در چند مجلد تهیه شده است؟

این کتاب با صفحات بسیار نازک و حدود ۲۵۰۰ صفحه در یک جلد به چاپ می‌رسد. اصولا به دلایل تجاری، امروزه گویا کتاب های چند جلدی خریدار زیادی ندارد. این کتاب شامل یک میلیون کلمه است و بسیار قطور خواهد بود.

مداخل کتاب به چه صورت تنظیم شده‌اند؟

می‌توان هر موضوعی را با رجوع به فهرست ها به دست آورد؛ برای مثال به‌راحتی می‌توان پیدا کرد قرآن در باره «ربا» چه گفته است.

سؤال بعدی من درخصوص تأثیر تدوین چنین تفاسیری از متون مقدس بر چشم‌اندازهای کنونی غربی ها نسبت به متون دینی است. با توجه به این که در تبلیغات این گونه مطرح می‌شود که غرب اصولا دین‌گریز است.

این کلامی که شما می‌فرمایید، نصف حقیقت است. درست است که نوعی دین‌ستیزی و به‌خصوص اسلام‌ستیزی در غرب جریان دارد، ولی از آن طرف هم جریان دیگری درست برعکس آنچه مطرح کردید، وجود دارد. یعنی گرایش به دین و به‌خصوص گرایش به اسلام و علاقه بیشتر به آموختن درباره اسلام. بدون شک وقتی این کتاب منتشر شود، علاقه‌مندان و مخاطبان بسیاری از میان مسلمانان انگلیسی‌زبان اروپا و آمریکا خواهد داشت، به دلیل آن که ناشر بسیاری معتبری چاپ آن را بر عهده دارد و می‌دانید که در مغرب‌زمین نشر کتاب این قدر مهم نیست که توزیعش مهم است. هارپر امکانات گسترده‌ای دارد و از حالا هم شروع به فعالیت کرده است. دو هفته پیش آکادمی ادیان امریکا در بالتیمور جلسه‌ای داشت که در آن جا یک جلسه به همین کتاب Study Quran اختصاص داشت و عده زیادی هم در آن جلسه شرکت کرده بودند و بسیاری منتظر چاپ آن هستند .

ما هم منتظر هستیم.

ما در حال حاضر کار را تمام کرده‌ایم و هم ‌اکنون مشغول تصحیح خبرها هستیم که تقریباً سه هزار صفحه است. فکرش را بکنید من باید سه هزار صفحه خبر را تصحیح کنم. خداوند قدرت بدهد که چشمم کور نشود! کار بسیار سنگینی است و گاهی تا ۱۲:۳۰ شب بیدارم و مشغول این کارم. وقتی این تمام شود، تدوین فهرست ها و کشف الآیات انجام خواهد شد و کتاب ان‌شاءالله تا یک سال دیگر منتشر می‌شود.

این کتاب در درجه اول علاقه‌مندان بسیاری از میان مسلمانان انگلیسی‌زبان اروپا و آمریکا خواهد داشت و در آینده به زبان های فرانسه، اسپانیایی و زبان های اصلی اروپا ترجمه خواهد شد. سپس در دانشگاه هایی که قرآن درس می‌دهند، مورد استفاده قرار خواهد گرفت. همان‌طور که از دو کتاب دیگر یعنی Study Torah و Study Bible در بیشتر دانشگاه های آمریکا استفاده می‌شود. در درجه سوم، مخاطبان این کتاب مردم عادی هستند که البته نمی‌دانیم تا چه اندازه از آن استقبال خواهند کرد. این کتاب در چاپ اول فاقد متن عربی قرآن است.

چرا؟

چون خیلی قطور می‌شود و غربی ها هم که عربی بلد نیستند، ولی پس از چاپ اول بلافاصله با متن عربی نیز به چاپ خواهد رسید؛ زیرا متن قرآن به عربی برای مسلمانان قداست دارد. برای مثال قبل از سفر، از زیر قرآن رد می‌شویم؛ ولی قرآن مثلا به زبان فرانسه آن اثر را ندارد و البته این مسأله بسیار مهمی است. فکر می‌کنم این اثر تحولی نه‌تنها در قرآن‌شناسی، بلکه در اسلام‌شناسی در غرب ایجاد کند. آخر عمری انتظار نداشتم چنین کاری از عهده‌ام برآید؛ ولی خداوند بنده را در این موقعیت قرار داد که ا‌ن‌شاءالله بتوانم این ۱۰سال زحمت را به‌خوبی به سرانجام برسانم.

عده‌ای بر این باورند که درک انسان امروز از قرآن کریم از درک انسان زمان وحی بالاتر است، به لحاظ پیشرفت های علمی مثل رفتن به فضا یا پیشرفت های جهان‌شناسی و اموری از این قبیل.

اصلا با این حرف موافق نیستم. حضرت پیغمبر (ص) فرمودند: از دید خداوند بهترین نسل در اسلام همزمانان ما هستند. بعد از ایشان، نسل بعد از آنها و بعد نسل بعدی تا آخر زمان. تنزّل بصیرت در تاریخ از آغاز هر دینی در همه جوامع دیده می‌شود. تنزل بصیرت و نه اطلاعات روزنامه‌ای و کامپیوتری. شما که در هند بودید، می‌دانید که آنها معتقد به عصر طلایی، نقره‌ای‌، مفرغی و آهنی هستند. آب همیشه سرازیری می‌رود. کسانی که در زمان پیامبر(ص) بودند، درست است که از دانشگاه هاروارد دکتری نداشتند، ولی قلب آن ها برای درک معانی قرآن طوری باز بود که درکش برای ما بسیار مشکل است. حالا هم افرادی این‌گونه ولی بسیار نادرند. نمی‌توانیم تصور کنیم زمانی که کلام خدا از دهان پیغمبر صلوات‌الله‌علیه گفته می‌شد، چه تأثیری بر تمام مولکول های وجود آن مردم شنونده داشت و آن ها را چگونه تحت‌تأثیر قرار می‌داد.

این که می‌پنداریم خیلی بیشتر از اجدادمان عالم هستیم، تنها از جنبه کمّی است. بله، می‌دانیم درخت چنار خیابانی در تهران چند برگ دارد؛ چون فقط به جنب نبات‌شناسی‌اش نگاه می‌کنیم، ولی این راکه درخت چنار یا درخت به‌ طور کلی نماد یا سمبل شجرة الهیه است، در نظر نمی‌گیریم. بشر قدیم همیشه هم حقایق دنیا را ظل و انعکاس حقایق بالا می‌دید. ما به‌ طور کلی اطلاعات لغوی‌مان گسترده شده است که برای مثال فلان کلمه در قرآن از زبان آرامی یا سُریانی به عربستان آمده است، ولی ما در باره درک اثری که آن کلمات در روح انسان دارد، هرگز نمی‌توانیم بر اجدادمان پیشی بگیریم.

انسان فعلی سفرهای متعدد افقی را پشت‌سر گذاشته است؛ حتی وقتی با موشک به ماه می‌رود، ماه، ماهِ مادی است و او یک تکّه سنگ را برمی‌دارد و با خودش به پایین می‌آورد؛ اما انسان سنّتی سفر ملکوتی به مراتب بالای وجود کرده است، الان هم چنین افرادی هستند ولی بسیار کمیاب اند. نمی‌توان گفت فردی که دکتری زمین‌شناسی دارد، معنای «الارض» و «السموات» در قرآن را بیشتر از صحابة پیامبر(ص) می‌فهمد.

البته عده‌ای هستند که می‌خواهند از آیات قرآن تفسیر علمی و جدیدی ارائه دهند که در عربی به آن «التفسیر‌العلمی» می‌گویند. الاسکندرانی ـ مفسّر معروف مصری ـ ۱۵۰ سال پیش چنین روشی را شروع کرد. من صددرصد با این امر مخالف هستم و درمورد آن مطالبی نوشته‌ام. او در واقع علم را مرجع نهایی قرار می‌دهد و برای قرآن به این دلیل احترام قائل است که علم (علم جدید) را تأیید می کند! در حالی‌که علم جدید، دائم در حال تغییر است. دیگر کسی علم دوره الاسکندرانی را قبول ندارد. به همین دلیل آن مطلقیّت و ماورای زمان بودن پیام قرآن را به یک پیام زمانی مقیّد می‌کند تا اصالت علم جدید را نشان دهد. این روند در واقع برعکس کردن سلسله مراتب طبیعی امور است.

خیلی ممنونم استاد

به امان خدا می سپارمتان.
شنبه ۲۶ بهمن ۱۳۹۲ – ۱۵ ربیع الثانی ۱۴۳۵ـ ۱۵ فوریه ۲۰۱۳ـ شماره ۲۵۸۱۰

codex13x

تمام حقوق این سایت برای © 2020 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی