فضل الله دهش ( عطاء الملک)

اولین کارآفرین صنایع نساجی ایران
زنده یاد فضل الله خان دهش (عطاء الملک)

فضل الله خان دهش ، معروف به عطاءالملک اصفهانی فرزند حاج محمد حسین شیرازی در سال ۱۲۴۰ خورشیدی در اردیبهشت ماه وارد این سرای ناپایدار شد و سال ۱۳۳۸ به آسمان عروج کرد و مورد استقبال کروبیان قرار گرفت. مدت ۹۸ سال عمر پر خیر و برکت خود را صرف نوآوری در صنعت کرد و با احترام، عزّت و قدرت زندگی کرد.
از اولین شخصیت های ممتازی است که در تاریخ صد ساله اخیرایران نامشان در صنعت درخشش ویژه ای دارد.
عطاملک برای اولین بار کارخانه نساجی میهن را در شهر اصفهان، خیابان میر، افتتاح نمودو با زحمات بسیار زیاد ماشین آلات کارخانه را از کشور آلمان خریداری کرد و به وسیله کشتی به بندر انزلی تخلیه کرد وسپس به وسیله شتر قطعات ماشین آلات را تا اصفهان حمل نموده وبا مهارت کامل نصب و راه اندازی کرده است.
مردی بود که قلبش برای مردم می تپید. مردی بود که برای وطن و استقلال و ترقی آن می کوشید. مردی بود که دغدغه رزق و روزی مردم را داشت.
وی در اواخر دوره قاجاریه و اوایل دوره پهلوی اول از این که مردم اصفهان از روی فقر و گرسنگی در پشت درهای کنسولگری انگلیس و کنسولگری روس در اصفهان از صبح تا شب معطل می ماندند، تا از طرف کنسولگری، چند قرص نان تحویل بگیرند و امرار معاش کنند، رنج می برد لذا در این شرایط از پای ننشست و سرمایه داران و میهن پرستان را دور خود جمع کرد و طی بیاناتی وظیفه آن ها را در مقابل مردم فقیرگوشزد کرد و تقاضای همکاری برای کارخانه نساجی را نمود و قدم های اولیه را محکم، امیدوار برداشت و در این راه تا ایفای نقش ممتاز خود که رونق بخشیدن به بازار کار بود، ازپای ننشست.
زندگی نامه مرحوم فضل الله خان دهش (عطاءالملک )
در اردیبهشت ماه سال ۱۲۴۰ شمسی در خانواده مرحوم حاج محمد حسین شیرازی یکی از تجار ومعروف و با شخصیت به دنیا آمد که به نشان فضل الهی او را فضل الله نام نهادند
حاج محمد حسین که در امر تربیت و آموزش فرزندان خود سعی وافری داشت واز امکانات خوبی برخوردار بود از سنین کودکی برای فرزندان خود معلم خصوصی گرفت و فضل الله دروس مقدماتی آن زمان را نزد معلم خود فرا گرفت. دوران جوانی زندگی عطاء الملک هم زمان با اواخر سلطنت ناصرالدین شاه قاجار بوده است و چون در آن زمان در ایران مدارس جدید به سبک اروپا ایجاد نشده بود و مرحوم حاج محمد حسین علاقه مند بود فرزندش در بهترین مدارس امروزی دنیا به تحصیل مشغول شود لذا در سال ۱۲۶۵ شمسی او را به همراه برادر بزرگش به هندوستان می فرستد تا در کالج بمبئی که د رآن زمان زیر نظر انگلیسی ها اداره می شد؛ تحصیل نماید .
سال های تحصیل در هندوستان سال های شکوفائی استعداد و نبوغ وی بوده است. در همین سال ها با دنیای پیشرفته و علوم جدید آشنا می شود و به واسطه هوش و استعداد خدادادی در عرض ۵ سال از کالج بمبئی در رشته صنایع فارغ اتحصیل می گردد.
در این مدت و به هنگام بازدید از واحدهای صنعتی، با روش کار در کاخانه هائی که توسط انگلیسی ها در هند مستقر شده بود آشنا شده و علاقه زیاده به صنعت پیدا می کند و جالب این که نقل می کنند، به هنگام ورود به شهر بمبئی، از دیدن چراغ های الوان هیجان زده شده و به برادر خود می گوید: نگاه کن یک حباب شیشه ای کوچک با دو رشته سیم نازک چه روشنایی زیادی ایجاد می نماید. باید به دنبال منبع این نور رفت و آن را در صنایع ایران به کار برد.
این اولین جرقه ای بود که برای پایه گذاری و استفاده از انرژی برق در ذهن مرحوم عطاء الملک درخشید پس از پایان تحصیلات در حدود سال ۱۲۷۰ شمسی به ایران باز می گردد و فکر ایجاد صنایع یک لحظه او را آرام نمی گذارد و این بار به مهد تمدن و صنعت آن روز دنیا یعنی انگلستان مسافرت می کند و کارخانه ها و صنایع نساجی منچستر را دقیقاً مورد بازدید و مطالعه قرار می دهد. تصمیم به خرید یک کاخانه نساجی می گیرد اما به علّت اوضاع نابسامان بعد از جنگ این تصمیم عملی نمی شود و خرید و حمل ماشین آلات به سال های بعد موکول می شود، اما او از تلاش باز نمی ایستد و در این راه فعالیت های گوناگون انجام می دهد .
به علت این فعالیت ها ایشان از اعتبار و حسن شهرت زیادی در اصفهان برخوردار می شود و به همین علت لقب عطاء الملک به او داده می شود .
در این سال ها عطاء الملک در اصفهان در زمینه کشاورزی با شیوه های جدید فعالیت های گسترده ای را آغاز می نماید و بسیاری از اراضی قهدریجان اصفهان را به زیر کشت می برد و زندگی روستائیان این منطقه را سر و سامان می دهد .
در حوالی سال ۱۲۸۰ شمسی پدرش فوت می کند و مسئولیت او دو برابر می شود. با توجه به برنامه هایی که از قبل در ذهن داشته است با فروش مایملک پدرش عازم اروپا می شود و کار تحقیق برای خرید ماشین آلات مورد نیاز کارخانه های نساجی را آغاز می کند. پس از بررسی و تحقیق زیاد، متوجه می شود که با توجه به شکست آلمان در جنگ، خرید ماشین آلات از این کشور ارزان تر و مقرون به صرفه می باشد. به این کشور مسافرت می کند و با خرید ماشین آلات نساجی و حمل آن ها از طریقه زمین و دریا که با درد سرها و رنج های فراوان همراه بود و به وسیله شتر ها و ساربانان و افراد زیاد آن ها را به اصفهان آورده و در خیابان میر اصفهان، اولین کاخانه نساجی کشور را تأسیس می کند و شهر اصفهان را در آن زمان به داشتن کار خانه مدرن روز با تکنیک جدید، ممتاز می کند .
مرحوم عطاء الملک با رنج و زحمت فراوان کار خانه را راه اندازی می کند که موجب و باعث مباهات مردم اصفهان می شود ولی با توجه به راه اندازی اولین کارخانه برق توسط وی هزینه بالا، گردش امور مالی به طور لازم صورت نمی گیرد. به خصوص که مردم و دوایردولتی که از برق استفاده می کردند حق اشتراک خود را نمی پرداختند و یا با تعلل می پرداختند، عطاملک را با مشکلات زیادی مواجه گردانید به طوری که مجبور به فروش کاخانه میهن شد. خانواده کازرونی از فرصت استفاده می کند و با خرید کارخانه مذکور درب تازه ای در کنار درب قدیمی به صورت بزرگتر و گسترده تر بنا می کنند وتابلوی بالای ورودی کارخانه را به کارخانه وطن کازرونی تغییر می دهند از این رو مردم به اشتباه تصور می کنند، اولین کاخانه اصفهان کارخانه وطن کازرونی می باشد.
از آنجائی زمینه تربیتی عطاملک طوری بود که هیچ گاه شکست در زندگی وی معنی و مفهوم نداشت، تجربیات گذشته را چراغ راه آینده قرار داد و آن جرقه درخشانی را که در هنگام مشاهده چراغ برق در شهر بمبئی هند، در ذهنش به شکل گرفته بود، به شعله ای بزرگ تبدیل کرد.
در سال ۱۳۰۴ شمسی با مسافرت مجدد به آلمان اولین کارخانه برق که شامل دو دستگاه لکوموبیل هیزم سوز ۹۹ کیلو واتی را از آلمان خریداری می کند و پس از تحمل مشکلات فراوان آن را به اصفهان آورده و در سال ۱۳۰۵ واحد اول آن را راه اندازی می کند.
واحد دوم آن را در سال ۱۳۰۶ شمسی در دروازه دولت اصفهان کوچه تلفن خانه نصب و راه اندازی می کند و آرزوئی را که سال ها قبل در هندوستان در سر پرورانده بود، در اصفهان به اجرا در می آورد و برای اولین بار ساختمان های عالی قاپو، چهلستون و تالار اشرف را با چراغ های رنگی چراغانی می شود.

مردم جشن گرفتند و شعرای نامی اصفهان ، به مناسبت این واقعه مهم تاریخی شعری در مدح آن مرحوم اشعار مناسبی سرودند. تاریخ افتتاح اولین مولد برق اصفهان در سال ۱۳۰۵ مطابق با سال ۱۳۴۶ قمری است که در این جا عیناً شرح داده می شود.
در سال ۱۳۲۰ شمسی با توسعه شهر اصفهان و استقبال مردم از نیروی برق و نیاز شهرداری به روشنائی معابر اصفهان و نیاز مردم به برق، عطاء الملک که در بین مردم به عنوان پیشگام صنعت نساجی برق شناخته شده بود، برای خرید یک کارخانه ریسندگی نخ جهت صنایع قالی بافی به همراه دو دستگاه دیزل ژنراتور جمعاً به قدرت یک هزار کیلو وات، پیشقدم شد.
و آن را در نزدیک پل خواجو اصفهان به نام کاخانه ریسندگی و برق دهش با عنوان کاخانه نور نصب و راه اندازی کرد.
در این هنگام شهرت ایشان به عنوان یک کارشناس صنعتی از مرز های اصفهان گذشته و در سطح کشور مطرح شد و هر کجا خواستند کارخانه یا تأسیسات صنعتی راه نصب کنند از نظر ایشان سود می جستند .
تسلط کامل عطاء الملک به زبان های آلمانی و انگلیسی و مطالعات اجتماعی و فنی نامبرده که در زمان کم تر کسی دارای آن بود، موجب می شد تا مرتباً طرف مشورت رجال و دولت مردان آن روز کشور قرار گیرد.
وی با مطالعه قوانین کار کشورهای پیشرفته جهان آنروز اولین قانون کار را مدون کرده و ارائه نمود که بعد ها با جرح و تعدیل در مجلس آن وقت به تصویب رسید .
به طور کلی عطاء الملک مردی فعال، جدّی، صدیق، نو آور ، انسان دوست و عاشق خدمت به مردم بود. وجود چنین روحیه و چنین مردانگی در دوران پهلوی دوم برای مردم اصفهان ملجاء و نقطه امید بزرگی بود.
مرحوم عطاء الملک به علت کهولت سن به تدریج از فعالیت های صنعتی کناره گرفت و در خانه قدیمی خود به مطالعه و بررسی خاطرات خود پرداخت .
طومار زندگی مرحوم عطاء الملک در اردیبهشت ماه سال ۱۳۳۸ شمسی در هم پیچیده شد و پس از ۹۸ سال تلاش خستگی ناپذیر به آسایش ابدی دست یافت.
وی در گورستان تخت فولاد اصفهان _ در خیابان جهانگیر خان قشقایی ( مصلی فعلی ) چهار راه دهش در مقبره خانوادگی به خاک سپرده شد . از مرحوم عطاء الملک سه پسر و سه دختر باقیمانده که یکی از فرزندان ذکور ایشان آقای نصرالله دهش است که در تهیه زندگی نامه مرحوم کمک شایانی کردند .
خانه عطاء الملک در خیابان شمس آبادی اصفهان تا پیروزی انقلاب اسلامی مورد استفاده فرزندان و بازماندگان آن مرحوم بود و دارای وسائل و ادوات ارزشمند و به خصوص کتابخانه با ارزشی بوده است که بسیاری از اسناد و مدارک کارخانه هایی که که توسط ایشان خریداری و احداث شده بود و کتب خطی و چاپی به زبان های مختلف و یادداشت و خاطرات مکتوب او را در آن نگهداری می کردند .
اکنون این خانه در اختیار آموزش و پرورش اصفهان است در سال های اولیه انقلاب در سر در زیبای آن خانه پُر خیر و برکت تابلوی مدرسه راهنمائی بعثت نصب شده بود ولی در سال های اخیر، پس از مرمت به صورت آبرومندی از آن به عنوان موزه آموزش و پرورش مورد استفاده عموم و به ویژه فرهنگیان و دانش آموزان قرار می گیرد..
تصویر بزرگ این مرد خدوم همراه با زندگی نامه مختصر او در راهروهای مرکز تحقیقات معلمان اصفهان در منظر کسانی است که وارد مرکز می شوند و با دیدن مرکز که در حیاط خانه وی ساخته شده و نیز با تماشای خانه زیبای او که به صورت موزه در آمده از مردی یاد می کنند،که در زمان های دور با تحمل رنج فراوان و نبود امکانات موفق شده است اولین کارخانه نساجی و اولین کاخانه مولد برق را از آن سوی دنیا به اصفهان بیاورد و آغاز گر صنعت برق اصفهان باشد و ایجاد کارآفرینی بزرگی را در مملکت فراهم آورد که هزاران کاگر و خانواده های آن ها از آن بهره مند گردند .
نام نیک عطاء الملک برای همیشه در تاریخ ثبت شده است.
کسانی که تاریخ کارخانه های صنعتی را می نویسند، بدون شک از این مرد بزرگ یاد خواهند کرد.
کسانی که تاریخ صنعت برق اصفهان را می نویسند، بدون تردید نام مبارک این مرد را همراه با روشن بینی، آینده نگری که صاحب فکر و اندیشه و درایت کم نظیر بود، یاد می کنند.
کسانی که تاریخ مردان بزرگ و خیّرین و خدمتگزارن بی ریا و دانشور اصفهان را می نویسند از عطاء الملک به نیکی یاد خواهند کرد.

تمام حقوق این سایت برای © 2020 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی