محمدعلی خان تربیت

به مناسبت ۲۷ دی سالروز درگذشت محمدعلی تربیت
مرد دایره المعارف

محمدعلی خان تربیت را باید جزو آخرین افرادی دانست که می توان به آنها، لقب انسانهای دایره المعارفی داد. محمدعلی تربیت نماد یک انسان فرهنگی مدرن در بزنگاه مواجهه ایران با فرایند مدرنیته و مدرنیزاسیون بود.
تربیت فردی ادیب، کتابشناس، مورخ، روزنامه نگار، معلم و شهردار بود. محمدعلی تربیت همچون بسیاری از بزرگمردان تبریزی عصر خود، نسبت به زمانه خویش، آگاهی داشت و در راه خدمت به خلق، کتابخانه ها، دبستان ها، دبیرستان ها، روزنامه ها و مجلات بسیاری تاسیس و اداره کرد.
میرزا محمدعلی خان تربیت در ۶خرداد ۱۲۵۶ ش در محله نوبر تبریز چشم به جهان گشود. تحصیلات خود را در مکتب ملازین‌العابدین آغاز کرد و از پدرش ریاضی و نجوم آموخت و سپس نزد میرزا نصرالله سیف الاطباء و بعدها دکتر محمدخان کرمانشاهی به تحصیل طب پرداخت. از ۱۶سالگی به مدت ۳سال در مدرسه دولتی مظفری تبریز به تدریس پرداخت . در سال ۱۲۷۶ش آموزشگاه تربیت را که نخستین آموزشگاه ملی تبریز بود دایر کرد و از همان سال تا سال ۱۲۸۱ش معلم هیات و جغرافیا و ادبیات آموزشگاه لقمانیه بود.
وی در سال ۱۲۷۷ش به همراهی میرزاحسین خان عدالت (صاحب روزنامه الحدید، عدالت و صحبت)، سیدمحمد شبستری (مدیر روزنامه ایران نو) و سیدحسن تقی زاده نخستین کتابخانه و کتابفروشی مدرن تبریز را تاسیس کرد که به مدت۱۰ سال فعال بود.
این کتابفروشی و کتابخانه مرکز مهمی برای فعالیت‌های اجتماعی و فرهنگی دوران مشروطیت در تبریز بود و شمار زیادی از آزادیخواهان گرد آن جمع می‌شدند و درباره کتاب های جدید و سیاست روز بحث می‌کردند. تربیت نام خود را از روی این کتابخانه انتخاب کرد و مدرسه ای نیز به همین نام دایر کرد که پس از مدرسه کمال، دومین مدرسه ای بود که در تبریز به آموزش علوم و فنون مدرن می‌پرداخت.
در سال ۱۲۸۱ش محمدعلی تربیت به همراه روشنفکران دیگری چون سیدحسن تقی زاده و یوسف خان اعتصام الملک مجله ای به نام «گنجینه فنون» منتشر کرد. این مجله به ادعای سیدفرید قاسمی و دیگر مورخان تاریخ مطبوعات ایران، نخستین مجله علمی بود که همپا با نشریات اروپایی، مطالب و کتب علمی را به شکل پاورقی در مجله منتشر می کرد.
در سال ۱۲۸۳ش تربیت به همراه تقی زاده مدتی به قفقاز، اسلامبول، مصر، بیروت و دمشق سفر کرد. پس از بازگشت با خواهر تقی زاده ازدواج کرد و در همین اثنا، انجمن ملی نوبر را تاسیس کرد. وی پس از اعلان مشروطیت، روزنامه ای به نام اتحاد را در۲۵ شماره در تبریز منتشر کرد.
حشر و نشر تربیت با روشنفکران و آزادیخواهان شهر، منجر به ایجاد هسته اولیه آزادیخواهانی شد که بعدها در مبارزات جانفشانانه مردم تبریز در مقابل قوای استبداد، به مرکز غیبی تبریز معروف شد. کربلایی علی مسیو، سیدحسن تقی زاده، سیدمحمد شبستری، حاج علی دواچی، میرزامحمود غنی‌زاده، حاج رسول صدقیانی، میرزا علیقلی‌خان صفروف به همراه میرزا محمدعلی تربیت از جمله کسانی بودند که هسته اصلی مرکز غیبی تبریز را تشکیل دادند و رهبری فکری مبارزه با مخالفان مشروطه را برعهده داشتند.
تربیت پس از به توپ بسته شدن مجلس و تاراج کتابخانه تبریز ، از راه وین به پاریس و سپس به لندن به نزد پروفسور ادوارد براون رفت.
وی همزمان با پیشروی قوای رشت، به ایران بازگشت. با فتح تهران به دست مجاهدان وی به عضویت هیات مدیره موقتی ۱۲ نفرهای انتخاب شد که برگزیده رهبران انقلاب و ناظر اعمال وزرا بود.
پس از شکست استبداد صغیر، در سال ۱۲۸۸ش به واسطه خدمات شایان و درخشان به عالم علم و فرهنگ و فداکاری در راه مشروطیت و آزادی در کنار بزرگانی چون مستشارالدوله، شیخ محمد خیابانی و میرزا اسماعیل نوبری به عنوان نماینده مردم تبریز در دور دوم مجلس راهی تهران شد و از نمایندگان روشنفکر و ترقی‌خواه حزب دموکرات به شمار می‌آمد.
وی پس از اتمام دوره مجلس، قصد داشت از راه بادکوبه به ترکیه و اروپا سفر کند ولی هیات مدیره انجمن خیریه ایرانیان در بادکوبه مانع وی شد و مدیریت مدرسه اتحاد ایرانیان را به او واگذار کردند. در دوران مدیریت وی، مدرسه اتحاد ترقی شایانی کرد. درس موسیقی تدریس ،کتابخانه تکمیل و تئاتر مدرسه فعال شد.
وی مدتی بعد راهی استانبول شد و در آنجا نیز ضمن تاسیس کتابخانه‌ای، نخستین کتاب تاریخ مطبوعات ایران را با عنوان «ورقی از دفتر مطبوعات ایران» تحریر کرد و برای ادوارد براون ارسال کرد و این مستشرق نیز کتاب تربیت را به زبان انگلیسی ترجمه و منتشر کرد.
وی از آنجا راهی برلین شد و همراه با محمد قزوینی، سید حسن تقیزاده، محمدعلی جمالزاده و حسین کاظم زاده ایرانشهر در کمیته نجات ،فعالیت فرهنگی و انتشاراتی انجام داد. وی طی سال های جنگ جهانی اول، در استانبول به سر برد و اواخر جنگ به ایران بازگشت. از سال ۱۳۰۰ تا ۱۳۰۴ش به مدت ۵ سال رئیس فرهنگ و معارف آذربایجان بود و خدمات شایانی انجام داد. او درمدت کوتاهی دبستانها و دبیرستان‌های زیادی از جمله مدرسه تجارت را که مربوط به امور بازرگانی بود تاسیس کرد. همچنین در امر تاسیس مدارس دخترانه که سابقه چندانی در آذربایجان نداشت، بسیار اهتمام کرد و دبستان «ناموس» و دبیرستان «حقیقت» را تاسیس کرد و نخستین پایه دانشسرا و مدرسه تربیت معلم را بنا نهاد.
وی باری دیگر کتابخانه و قرائت‌خانه عمومی بزرگی دایر کرد که بعدها «کتابخانه و قرائت‌خانه دولتی تربیت» نام گرفت. او همچنین در این مدت انجمن ادبی با نام مجمع ادب و ماهنامه گنجینه معارف را دایر کرد.
تربیت سپس به ریاست فرهنگ گیلان رسید و در آنجا نیز از تاسیس کتابخانه غافل نماند. از سال ۱۳۰۷ تا ۱۳۰۹ ش عهده دار ریاست شهرداری یا همان بلدیه‌ تبریز شد. در این مدت نیز از اقدام های مدرنیزاسیون خود دست نشست و چندین خیابان بزرگ و مهم از جمله تربیت و فردوسی را ساخت و در این مسیر قبرستان تاریخی و مهم گجیل را که مدفن عارفان بزرگ ایران زمین در طول سده ها بود ،تبدیل به باغ ملی بزرگ گلستان کرد و از طرفی به تفکیک منطقه زیبای باغشمال دست زد.
وی سپس تا پایان عمر با مساعدت و همراهی دولت رضاشاه از مجلس هشتم تا دوازدهم به نمایندگی مردم تبریز انتخاب شد و در ۲۷ دی ۱۳۱۸ش در تهران دنیا را بدرود گفت.
تربیت در عمر پربار خود ۸ کتاب «زادبوم» مربوط به جغرافی طبیعی، سیاسی و تاریخی ایران بویژه آذربایجان، «تاریخ مطبوعات ایران» حاوی شرح نام و آمار جراید ایران، «دانشمندان آذربایجان» شامل شرح حال آذربایجانیان گمنام سده های پیشین در عرصه علم، فرهنگ و هنر، «تصحیح تاریخ جهانگشای نادری»، «تصحیح دره نادری»، رساله «مثنویها»، رساله «نوروزیه» و تقویم «تربیت» را از خود به یادگار گذاشت.
میرزا محمدعلی تربیت، شخصیتی دایره‌المعارفی داشت و در بیشتر کتابخانه‌های بزرگ اروپا، مصر، عثمانی و ایران به مطالعه و تحقیق کتب ایرانی پرداخته بود و اطلاعات گرانبهایی از کتابهای ایرانی در حافظه فوق‌العاده‌اش نقش بسته بود، به حدی که آشنایان و مورخان ادعا کرده‌اند در مورد کتب و تالیفات ایرانی در میان ایرانیان و اروپائیان هیچکس به اندازه او، مطلع نبود. حافظه قوی و دقیق او چنان بود که اطلاع داشت کتابهای هر مولف در کدام
کتابخانه‌ ایران و جهان موجود است و دارای چه فصلها و بابهایی است و در کدام عصر تالیف شده و….
به گفته یکی از شاگردانش، در آذربایجان فقط می‌توان نام مرحوم میرزاجعفر سلطان‌القرایی را برد که مانند مرحوم تربیت در کتابشناسی فارسی و ترکی در متون تبحر ویژه ای داشت.
وی مردی دانشمند و صاحب کمالات با عشق و علاقه وافر به کسب دانش و اطلاعات و اخبار نو و ناشنیده بود. بزرگترین ذوق و عیش و خوشگذرانی وی مطالعه و تماشای کتاب های خطی بود و ساعت های متوالی با هوش و حافظه مثال زدنی اش نام های کتاب های خطی و چاپی را برای حاضران و مستمعان توصیف می‌کرد.
وی که به اوضاع اسفناک کشور و میزان عقب‌ماندگی آن پی برده بود، با وسایل ممکنه در تنویر افکار می‌کوشید و فردی میهن‌پرست و آزادیخواه بود .شخصی شیرین‌زبان، خوش‌بیان، مجلس آرا و به شهادت تمامی فضلا و دانشمندان زمانش، دارای اخلاقی ستوده بود.
آذربایجان در طول تاریخ خود مردان بسیاری بسان تربیت به خود دیده است، مردانی که در زمان خود عاشقانه و دلسوزانه برای شهر و دیار و کشور خویش تلاش کردند و افتخار آفریدند. دورانی که بخش بزر گی از تحولات آن در سایه چنین مردانی معنا یافته، مردانی که با فکر و عمل خود تاریخ آن روزگار را رقم زدند. انسانهایی که هر یک کارایی چند مرد دانشمند و سیاستمدار را داشتند و نه تنها عملکردشان موجب پیشرفت جامعه شان شد، بلکه برگبرگ تاریخ عرصه های مختلف، مملو از نقش تاریخی این انسانهای بزرگ است.
امروز در حالی یاد و نام این بزرگمرد را گرامی می‌داریم که کمتر کسی کتابخانه تربیت تبریز را
می‌شناسد. امروز در شرایطی از تلاش های مردی عاشق برای برقراری کتابخانه و قرائت خانه سخن به میان می آوریم که جامعه با کتاب و کتابخانه قهر است و در سایه جهان پست مدرن و شبکه های
‌وسیع اجتماعی، شتابزده به سوی فرهنگ مطلق شفاهی گام برمیدارد.
امروز تبریز، آذربایجان و در کل تمامی ایران بیش از هر زمان دیگر به مردان و زنانی از جنس میرزامحمدعلی خان تربیت نیاز دارد. مردان و زنانی که با جان و دل در فکر تعالی و تعمق هرچه بیشتر جامعه خودبوده و روزنه‌های امیدی برای آشتی مردم با فرهنگ کتبی باشند.
ساسان نیک رفتار خیابانی – اطلاعات شماره ۲۶۶۳۳

تمام حقوق این سایت برای © 2017 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی