معرق چوب – هنر حیرت انگیز

اَللهُ جمیلُ و بحُبِ الجِمال

هنر بهتر از گوهر نامدار

نوشته: محبوب فر دانش آموخته ی هنرستان زیبا

هنر لذت و سرگرمی نیست، هنر موضوع بزرگی است، هنر یک عفو حیات انسانیت است که شعور معقول انسان‌ها را به حوزه احساس منتقل می‌کند. (لئون تولستوی)

مُعَرق چوب strawand wooden works: یکی از صنایع دستی سنتی و زیبای ایران مُعرق چوب نام دارد معرق یکی از رشته‌های چشمگیر و روح نواز هنرهای صناعی ایران است که با استفاده از انواع چوب درختان(حدود ۷۰ الی ۸۰ گونه) که دارای رنگ‌های گوناگون و متفاوت هستند و هم چنین گاهی با استفاده از استخوان شتر- صَدَف- مِس- عاج- برنج و نقره و حتی طلا جهت زیبایی و تنوع رنگ در کار از آن‌ها استفاده می‌شود گفته شده هنر معرق کاری در ایران حدود ۹۰ سال سابقه درخشان داشته ولی با کشف شانه‌ای در شهر سوخته که با استفاده از دو نوع چوب مختلف که آن‌ها را به اشکال گوناگون بریده و بر روی سطح دسته شانه قرار داده‌اند و برای چسباندن قطعات به یک دیگر از صمغ درخت استفاده کرده‌اند.

 قدمت این هنر در ایران به حدود ۴۰۰۰ سال پیش بر می‌گردد (ش۱) در هنر معرق چوب از انواع چوب خود رنگ با نقش و نگارهای زیبا و طبیعی مانند گردو- چنار- عناب- نارنج- سنجد- زبان گنجشک- آنبوس- راش- گلابی- فوفل- بَغَم- کِیکَم- شمشاد- توسکا- ممرز- زیتون و بسیاری از چوب‌های دیگر بنا به طرح مورد نظر و سلیقه و حس زیبا شناسی هنرمند معرق کار انتخاب و استفاده می‌شود این چوب‌ها علاوه بر تنوع رنگی موج‌ها و بافت‌های مختلفی که دارند و زیبایی کار نقش مهمی خواهد داشت.

هنرهای مُرتبط با چوب: چوب فراوان‌ترین ماده موجود در طبیعت است که از ادوار پیش مورد استفاده بشر بوده است انسان‌ها در زندگی روزمره خود با بهره گیری از انواع چوب‌های در دسترس وسایل و ابزارهای مورد نیاز زندگی خود را از این ماده خدا دادی  که به راحتی در اطراف آن‌ها یافت می‌شده ساخته و پرداخته‌اند. دراین رهگذر با بهره گیری ازذوق و سلیقه و گاه مهارت و خلاقیت ذاتی و انسانی هنری خود آثار هنری بدیع و زیبا با چشم اندازی حیرت انگیز پدید آورده‌اند در سرزمین ایران که یکی از کشورهای با ذخیره چوب فراوان است هنرمندان با ذوق و هنر آفرین توانسته‌اند آثار ارزشمند هنری را تولید و عرضه دارند که بسیاری از آن‌ها در حال حاضر زینت بخش موزه‌ها و دیگر مراکز هنری جهان است که این هنرها شامل- خراطی- کنده کاری- منبت کاری- مشبک کاری منبت- معرق- نازک کاری(ریزه کاری) خاتم سازی- گره چینی- حجم‌های چوبی- سازه‌های چوبی- نقاشی روی چوب- لاکی‌های چوبی(قلمدان) منبت و معرق- سوخت روی چوب و در نهایت ترکیب و تلفیق چوب و فلز می‌باشد.

وَجه تسمیه مُعرق: معَرق عبارت است از مِی آمیخته به آب(مهندب الاسماء) شراب رگ دار از آب(منتهی الارب) شراب آمیخته با اندکی آب(ناظم الاطباء) مرد کم گوشت   (آنند راج- ناظم الاطباء) مُعرق که عَرَق آرد- خوی آور- خوی انگیز- خوی زا عرق زا(دهخدا) داروئی که رطوبت پای رقیق را از عروق و باقی اعضاء تحریک و به سمت پوست آرد و به صورت عرق از منافات دفع کند(بحر الجواهد)

مُعُرُق کاری: ساختن یا نصب کاشی‌های ریز به اشکال مختلف در کنار یک دیگر- مُعرق کاری در قرن ۶ ه.ق یعنی در دوره سلجوقیان به سمت کمال رفت و بسیار متداول گردید در قرن ۸ ه.ق هنرمندان معرق کار به مراتب از هنرمندان عهد سلجوقی پیشی گرفته و در این زمان توفیق یافتند اجزایی را که اشکال معرق از آن‌ها تشکیل می‌شد کوچک تر کنند و ظریف‌ترینوزیباترین اشکال اسلیمی بنایی و هندسی را در مجموعه‌های زیبا در طرح و نقش رنگ که فقط در هنر ایرانی متجلی شده بود به نمایش بگذارند که در آثار باستانی و هنرهای اسلامی در زمان صفویه نمایان است و به اوج شکوفایی خود رسید و آثار ارزنده‌ای در هنر کاشی کاری پدید آمد. این شکوفایی در زمان           و زندیه رو به نقصان نهاد. در دوران قاجار کاشی کاری معرق تقلیدی ناقص از آثار گذشتگان بود که بیشتر نقش‌های اسلیمی و گُل و مرغ بود. وجه تشابه کاشی کاری مُعَرق با مُعَدق کاری روی چوب در شیوه عمل است که در هر دو مورد نقش‌ها از ترکیب قطعات رنگی جنس مورد نظر شکل می‌گیرد این قسمت اگر چه طبق روایات و اسناد و مدارک از کشور هند برخاسته امّا از روزگاران خیلی دور همان گونه که ذکر شد به ایران راه یافته و هنرمندان ایرانی تکمیل کننده و گسترش دهنده آن بوده‌اند. این هنر نام خود را از واژه( رُقعه) بهره گرفته که به نام و     قطعات ریز و درشت هم در کنار یک دیگر تشکیل شده است. هنر را از نقطه نظر زمانی می‌توان به دوره‌های(کلاسیک) و(معاصر) تقسیم نمود هنرهای کلاسیک یا تاریخی سنتی که ریشه در زندگی مردم دارند بر اصولی استوارند که مطابق با آداب و سنن و شرایط زیست محیطی هر منطقه تولد و رُشد یافته‌اند این گونه هنرها در ایران به مینیاتور- تذهیب۰ مینا کاری- زری بافی- قالی بافی- کاشی کاری- خاتم کاری- منبت و معرق کاری و ده‌ها هنر سنتی دیگر شهرت یافته‌اند و در مجموع به عنوان هنرهای سنتی شناخته شده‌اند. اگر چه مجموع این هنرها در رده هنرهای تصویری و مجسمی قرار دارند ولی اکثر آن‌ها در شما هنرهای صناعی(صنایع دستی) که با بهره گیری از فنون و مهارت‌های متناسب و با قابلیت تکثیر غیر ماشینی در متن زندگی فردی و جمعی عرضه می‌شود که تمام یا قسمتی از مراحل ساخت فرآورده‌های آن با دست و نیروی انسانی انجام گرفته و در چارچوب فرهنگ و بینش‌های فلسفی- ذوق و هنر انسان‌های هر منطقه با توجه به میراث‌های قوی آنان ساخته و پرداخته می‌شود که به طور عمده با استفاده از مواد اولیه بومی و انجام قسمتی از مراحل اساسی تولید به کمک دست و ابزارهای دستی سنتی موجب تهیه و ساخت محصولاتی می‌شود که در هر قسمت آن ذوق هنری و خلاقیت فکری سازنده آن به نحوی تجلی یافته است. گروه هنرهای صنعتی و فرهنگستان هنر واژه(هنرهای صناعی) را گویاتر، کامل تر، و خلاق تر از واژه(صنایع دستی) می‌دادند که با بهره گیری از فنون و مهارت‌های استادان بر جسته و صاحب ذوق و قریحه ذاتی و با قابلیت تکثیر غیر ماشینی در متن زندگی فردی و جمعی عرضه و بعضی از این هنر با شهرت جهانی خواهند داشت.

رَوش ساخت مُعَرق: شیوه کار معرق سازان به این ترتیب است که چوب‌های مختلف را به رنگ‌های مورد نظر انتخاب کرده و آن‌ها را با بهره گیری از کارگاه‌های چوب بری به صورت صفحاتی به ضخامت(۴-۳ میلی متر) برش داده و لایه می‌کنند آن گاه طرحی را که معمولاً شامل خطوط اسلیمی- خطاطی یا مینیاتورهای ایرانی- خط کوفی- نستعلیق و دیگر طرح‌های اصلی و سنتی ایران اسلامی است روی کاغذ نازک(کالک- پوستی- ماشینی) ترسیم کرده و با توجه به رنگ انتخابی چوب‌هایی را که در اختیار دارند رنگ بندی نموده به طوری که هر قسمت از طرح باید دارای چه رنگی با موجی داشته قسمت‌های مختلف طرح را با دقت به وسیله قیچی یا تیغ جدا نموده بر روی چوب مورد نظر چسبانده و سپس اطراف آن را با اره مویی بریده و بعد از آماده شدن تمام قطعات بریده شده را بر روی یک صفحه صاف(سه     ) کنار هم چسبانیده. در این مرحله وصله یا رقعه های چوبینی که کنار هم قرار گرفته نمایی از طرح اصلی را به صورت رنگین نمایش می‌دهد. امّا هنوز کامل نیست لذا بایستی ازیک ورقه سمباده فرم جهتِ پرداخت سطح کار و هم سطح نمودن قطعات بریده شده استفاده نموده به طوری که یک سطح کاملاً صاف و یک نواخت و شفاف به دست آید ممکن است قسمت‌هایی از لبه قطعات پریدگی پیدا کرده که بعداً با استفاده از بتونه همرنگِ آن، آن قسمت‌ها را ترمیم کنند پس از این مراحل سطح کار را با یک لایه(پُلی استر) که رنگ شیمیایی است پوشانده ت تابلو معرق یا اثر هنری دیگر حالتی یک پارچه و شفاف پیدا نموده و در برابر عوامل آب و هوایی و محیطی مقاوم شود. در یک اثر هنری مُعَرق اصیل رنگ‌ها بایستی تماماً طبیعی و بر گرفته از مواد به کار رفته باشد و به هیچ وجه نباید از مواد رنگی اعم از گیاهی یا شیمیایی استفاده شود مگر زمانی که به علت بیش از حد کوچک بودن نقش و نگار امکان بریدن آن‌ها از چوب یا فلز امکان پذیر نباشد. سابقه کار معرق کاری و آموزش آن در اداره کل هنرهای سنتی در سال ۱۳۰۹ ه.ش شروع که در آن سال به همت استاد حسین طاهر      گروهی از هنرمندان نام آور هر پای سنتی از سراسر کشور در تهران گرد هم آمدند و مدرسه صنایع         را بنیاد نهادندکه تحولات و نو آوری های مختلفی در اولین کارگاه منبت و معرق در سال ۱۳۱۰ ه.ش تحت سرپرستی استاد احمد امامی به وقوع پیوست از اساتید      ، پیش کسوت و پایه گذار هنر منبت و معرق چون پرویز زابلی- عباس شهیر زادی- علی و خلیل امامی و احمد رعنا باید یاد کرد اهم فعالیت اولین کارگاه منبت کاری به تدریج در کنار آن هنر معرق پای گرفت قدیمی‌ترین کار معرق چوب در ایرانمتعلق به استاد احمد رعنا در سال ۱۳۱۳ ه.ش ساخته شد و در آن با استفادهاز مُفاد به روش ابتدایی معرق کاری شده است که نقش دو سوار کار است(ش۲) و متعاقب آن تابلو دیگری مربوط به سال ۱۳۱۴ ه.ش با نقش یک زن است که توسط عباس شهمیرزادی اجرا شده است که این دو تابلوی تاریخی در نمایشگاه اداره کل هنرهای سنتی نگهداری می‌شود. د تابلوی دیگر مربوط به سال‌های ۱۳۱۷ و۱۹ است که نقش پیکار دو سوار با یک شیر را نشان می‌دهد که کار برجسته استادان علی و خلیل امامی است و در موزه هنرهای ملینگهداریمی‌شوند. به دنبال ابداعات و نوآوری‌های جدید احمد رعنا با اثر ابداعی خود به نام شکارگاه مُعَرق را از حالت سطح خارج و به صورت نیم برجسته مطرح گردانید که همین شیوه تا امروزه به نام منبت مُعَرق متداول است زمینه فکری این نوآوری در نقش و نگارهای منبت کاری شده درهای کاخ ممر نمایان است. در ادامه تحولات و پیشرفت علم و هنر در سال ۱۳۴۴ محمد طاهر امامی تابلویی با عنوان مرغ و آشیانه به وجود آورد که مرغ تماماً از جنس صدف تهیه شده و کاملاً برجسته است و تنها به وسیله یکی از بال‌هایش  به زمینه تابلو متصل شده وی با اجرای این تابلو به معرق تمام برجسته دست یافت و در میان آثار معرق روی چوب که تاکنون به وجود آمده معرق خاتم است که در سال ۱۳۵۵ ه.ش در کارگاه خاتم سازی    تحریری با نقش سیمرغ و اژدها به سرپرستی شادروان استاد علی نعمت تهیه شد و برای اشباع نقش‌های مذکور از برش‌های خاتم با رنگ‌های متنوع و چشم نواز که همه به شیوه معرق دور     و جا سازی شده بود. تابلوی دیگری با طرح یک طوطی از خاتم‌های رنگی در سال ۱۳۴۲ه.ش توسط عزیزالله ویزایی ساخته و پرداخته شد در ادامه در سال ۱۳۴۹ ه.ش اکبر سریری از این شیوه جهت ایجاد نقش یک پرنده بر روی یک تابلو استفاده کرد و بدین ترتیب سیر نَظَور و پیشرفت روز افزون این هنر رو به کمال رفت و این سبک مُعرق با نام مُعرق خاتم متداول شد.

در ادامه این دگرگونی‌ها در سال ۱۳۴۹ ه.ش تابلویی به سبک امپرسیونیم( کوبیم) از طبیعت یک روستا توسط رضا شهابی یکی از شاگردان کمال‌الملک نقاشی و به وسیله محمد طاهر امامی با رعایت اصول سبک یاد شده به صورت معرق ساخته شد از آن پس تا به امروز شاهد تحولاتی شگرف در هنر معرق بوده‌ایم این تحولات عبارتنداز نمایش بعد و فضاسازی که پیشرفتیدر ترکیب بندی‌های سطح در هنر معرق است(تابلو بزم درویشان) هنرمندان، صنعتگران و پیشکسوتان هنرهای اسلامی همیشه سعی نموده‌اند که توان هنری و خدا دادی خود به محضر خالق یکتا اهداء نموده و نهایت تلاش و هنر آفرینی خود را در دکان‌هایی اجرا نمایند که تعلق به خدای یگانه داشته از جمله مساجد- معابد- مقابر متبرکه که جایگاه امامان و امام زادگان دنیای اسلام بوده است زیرا این اماکن مقدس همگی وابستگی و نزدیکی به ذات اقداس پروردگار داشته و تمامی این هنرها از جمله آینه کاری- کاشی کاری- گره گر چینی‌ها همگی باعث آرایش و دلبستگی بیشتر زائرین این اماکن می‌شود و تماماً چشم هر بیننده‌ای را به خود جلب نموده و بی اختیار ندای مرحباً و آفرین را نثار هنرمندان می‌نماید. با توجه به توسعه روز افزون علم و تکنولوژی در دنیای امروز باعث شده که هنرهای صناعی به طور گسترده به سمت هنرهای ماشینی به صورت تولید انبوه سوق داده شده اما آثار دستان و پنجه‌های طلایی هنرمندان هم چنان جایگاه ارزشی خود را همواره حفظ نموده و پایدار خواهد ماند. هنر معرق چوب طی چند دهه با رونق و پیشرفت فوق‌العاده‌ای رو به رو بوده و هنرمندان جوان و با ذوق و مبتکر خاص خود وارد این عرصه از هنر شده هم چنین با ابتکار و خلاقیت استادان معرق کار شاهد تکنیک‌های جدید و طرح‌ها و زمینه‌های کاربردی جدیدی از معرق هستیم.

منابع و مأخذ مورد استفاده:

۱- لغت نامه دهخدا صفحه ۷۴- ۱۸۶۷۳

۲- شناخت صنایع دستی ایران حسین یاوری تهران مَهکامه ۱۳۹۰

۳- آشنایی با هنرهای سنتی ۱و۲ تهران صبای سحر ۸۹- ۱۳۸۸

۴- افق هنر معرق لیلا رضایی تهران پیک فرهنگ ۱۳۸۶

۵- ماهنامه جانباز شماره۱۲ صفحه ۵۵-۵۴ حسن بیگی تهران سیمای دانش ۱۳۸۶

۶- دایرة‌المعارف هنرهای صنایع دستی و حرف مربوط به آن- ابوالقاسم

۷- صناع دستی کهن ایران- سازمان میراث فرهنگی

۸- تاریخ هنرهای ملی و هنرمندان ایرانی- عبدالرفیع حقیقت)رفیع)

۹- معرق روی چوب مینو کریم نیا- تهران سازمان میراث فرهنگی کشور

۱۰- فصل نامه دست‌ها و نقش‌ها- سازمان صنایع دستی ایران- تهران

۱۱- دایرة‌المعارف هنر- استاد روئین پاک باز

۱۲- تعریف حِرَف در صنایع دستی- سید محمود سید صدر

تمام حقوق این سایت برای © 2019 آئین فرزانگی. محفوظ است.
پشتيباني توسط سايت آئین فرزانگی